🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:23:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शूना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शूना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शूना

अर्थ: सूजा हुआ

संस्कृत: गतिवृद्ध्योः

अंग्रेज़ी: to go,to increase,to grow,to swell, to be whitened

व्युत्पत्ति: श्वि + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शूना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्वि + क्त
  2. शूना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: श्वि + क्त
  3. शूना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: श्वि + क्त
  4. शून (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: श्वि + क्त
  5. शूना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: श्वि + क्त
  6. शून (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: श्वि + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — शूना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशूनाशूनेशूनाः
द्वितीयाशूनाम्शूनेशूनाः
तृतीयाशूनयाशूनाभ्याम्शूनाभिः
चतुर्थीशूनायैशूनाभ्याम्शूनाभ्यः
पञ्चमीशूनायाःशूनाभ्याम्शूनाभ्यः
षष्ठीशूनायाःशूनयोःशूनानाम्
सप्तमीशूनायाम्शूनयोःशूनासु
सम्बोधनहे शूनेहे शूनेहे शूनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — श्वि (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, बढ़ना, सफ़ेद होना (गतिवृद्ध्योः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमश्वयतिश्वयतःश्वयन्ति
मध्यमश्वयसिश्वयथःश्वयथ
उत्तमश्वयामिश्वयावःश्वयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: श्वयति · लिट्: शिश्वाय · लुट्: श्वयिता · लृट्: श्वयिष्यति · लोट्: श्वयतात् · लङ्: अश्वयत् · विधिलिङ्: श्वयेत् · आशीर्लिङ्: शूयात् · लुङ्: अशिश्वियत् · लृङ्: अश्वयिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: श्वयन · ण्वुल्: श्वायकः · तृच्: श्वयिता · यत्: श्वेयः · तव्य: श्वयितव्यः · अनीयर्: श्वयनीयः · क्त: शूनः · क्तवतु: शूनवान् · शतृ: श्वयन् · स्य-शतृ: श्वयिष्यन् · क्त्वा: श्वयित्वा · ल्यप्: प्रशूय · तुमुन्: श्वयितुम् · णमुल्: श्वायम् · क्तिन्: शूति · क्वसु: शुशूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शूना
शूना
śūnā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शूना संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गृहस्थ के घर के वे स्थान जहाँ नित्य अनजान में अनेक जीवों की हत्या हुआ करती है । जैसे,— चूल्हा, चक्की, पानी का बरतन आदि । विशेष—इन स्थानों में जीवों की जो हत्या होती है, उसी के दोष के परिहार के लिये ब्रह्मयक्ष, देवयज्ञ और पितृयज्ञ करने की आवश्यकता होती है । विशेष दे॰ पंचसूना और 'पंच महायज्ञ' ।
२. तालू के ऊपर की छोटी जीभ । छोटी जीभ । गलशुंडी ।
३. थूहर । स्नुही ।
४. वधस्थान । बूचड़खाना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूना [श्वि अधिकरणे --क्त संप्र० दीर्घः Tv.] 1 The soft palate, uvula. --2 A slaughter house in general. --3 Anything (such as a piece of household furniture), whereby life is likely to be destroyed; (these are five; a fire place, a grind-stone, a broom, a mortar, and a water-pot; पंच शूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः । कंडनी चोदकुंभश्च वध्यते यास्तु वाहयन् Ms. 3. 68.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1052-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूना स्त्री श्वि--अधिकरणे--क्त सम्प्र० दीर्घः । १ प्राणिबधस्थाने हला० “पञ्च शूना गृहस्थस्य चूल्ली पेषण्युपस्करः । कण्डनी चोदकुम्भश्च बध्यते यास्तु वाहयन्” मनुः । तद्दोषनिवृत्तये कार्का मनुना पञ्च यज्ञा विहिता यथा “अध्यापनं ब्रह्म- यज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । हौमो दैवौ वलिर्भोती नृयज्ञाऽतिथिपूजनम् । पञ्चैतान् यो महायज्ञान् न हापयति शक्तितः । स गृहेऽपि वसन्नित्यं शूनादोषैर्न लिप्यते” । (आलजिभ) २ अधोजिह्वायां हारा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5134,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूना, स्त्री, (श्वयन्ति मृत्युं गच्छन्ति कीटादयो यत्र । श्वि + क्तः । टाप् ।) प्राणिवधस्थानम् । इति हलायुधः ॥ पञ्चविधा शूना यथा, -- “पञ्च शूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः । कण्डनी चोदकुम्भश्च वध्यते याश्च वाहयन् ॥” पञ्चशूनापापनाशो यथा, मनुः । “अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैवी वलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥ पञ्चैतान् यो महायज्ञान् न हापयति शक्तितः । स गृहेऽपि वसन्नित्यं शूनादोषैर्न लिप्यते ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ अधोजिह्विका । इति हारावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-129-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शूनाशूना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्वि + क्त 📚
अन्य सम्भावना: शूना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: श्वि + क्त | शूना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: श्वि + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शूना 📚 ➤ सूजा हुआ
संस्कृत: गतिवृद्ध्योः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शूना 📚गृहस्थ के घर के वे स्थान जहाँ नित्य अनजान में अनेक जीवों की हत्या हुआ …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शूना: श्वि + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें