🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शूरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शूरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शूरः

अर्थ: बहादुर, वीर, पराक्रमी, ताकतवर

संस्कृत: शूरः · पर्याय: वीर, विक्रान्त, तरस्विन्

व्युत्पत्ति: शूर् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शूर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शूर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशूरःशूरौशूराः
द्वितीयाशूरम्शूरौशूरान्
तृतीयाशूरेणशूराभ्याम्शूरैः
चतुर्थीशूरायशूराभ्याम्शूरेभ्यः
पञ्चमीशूरात् / शूराद्शूराभ्याम्शूरेभ्यः
षष्ठीशूरस्यशूरयोःशूराणाम्
सप्तमीशूरेशूरयोःशूरेषु
सम्बोधनहे शूरहे शूरौहे शूराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शूर
शूर
śūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शूर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वीर । बहादुर । सूरमा ।
२. योद्धा । भट । सिपाही ।
३. सूर्य ।
४. सिंह ।
५. सुअर । शूकर ।
६. चीता ।
७. शाल । साखू ।
८. बड़हर । लकुच ।
९. मसूर । मांगल्य ।
१०. चित्रक या चीता नामक वृक्ष ।
११. आक । मदार ।
१२. कृष्ण के पितामह का नाम ।
१३. विष्णु का एक नाम ।
१४. जैन हरिवंश के अनुसार उत्तर दिशा के एक देश का नाम ।
१५. श्वान । कुत्ता (को॰) ।
१६. कुक्कुट । मुर्गा (को॰) ।
शूर २ वि॰ [सं॰] योद्धा । बहादुर । शौर्यशक्तियुक्त । [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूर mfn. (prob. fr. √ 1. शू = श्वि and connected with शवस्, शुन, शून) strong, powerful, valiant, heroic, brave (cf. -तम and -तर), RV.; MBh.
शूर m. a strong or mighty or valiant man, warrior, champion, hero, one who acts heroically towards any one (loc.) or with regard to anything (loc. instr., or comp.; ifc. f(आ). ), RV. &c. &c.
शूर m. heroism (?, = or w.r. for शौर्य), Kāv.
a lion, L.
a tiger or panther, L.
a boar, L.
a dog, L.
a cock, L.
white rice, L.
lentil, L.
Artocarpus Lacucha, L.
Vatica Robusta, L.
N. of a Yādava, the father of Vasu-deva and grandfather of Kṛṣṇa, MBh.
of a Sauvīraka, ib.
of a son of Īlina, ib.
of a son of Kārtavīrya, Hariv.; Pur.
of a son of Vidūratha, ib.
of a son of Deva-mīḍhuṣa, ib.
of a son of Bhajamāna, Hariv.
of a son of Vasu-deva, BhP.
of a son of Vatsa-prī, MārkP.
of a poet, Cat.
of various other men, Buddh.; Rājat.
w.r. for सूर, L.
(pl.) N. of a people, MBh.; Hariv. [cf. Gk. κῦρος in ἄ-κῡρος.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शु(शू)र् {c4c} A. (शूर्यते) 1 To hurt, kill. --2 To make firm or steady, stop. --3 To be firm or fixed. --4 To be senseless, to faint.
शूर a. [शूर्-अच्] Brave, heroic, valiant, mighty; शून्येषु शूरा न के K. P. 7. --रः 1 A hero, warrior, valiant man. --2 A lion. --3 A boar. --4 The sun. --5 The Śāla tree. --6 N. of a Yādava, the grandfather of Kṛṣṇa. --7 The Arka plant. --8 The Citraka tree. --Comp. --कीटः a contemptible warrior; Mv. 6. 32. --मानं arrogance, vaunting. --मानिन् m. a boaster, braggart. --संन m. pl. N. of the country about Mathurā or the inhabitants of that country; R. 6. 45.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1051-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूर हिंसे स्तम्भे च दि० आ० सक० सेट् । शूर्य्यते अशूरिष्ट । ईदित् शूर्णः
शूर विक्रमे अद० चु० उभ० सक० सेट् । शूरयति ते अशुशूरत् त ।
शूर पु० शूर--अच् । १ वीरे विक्रमवति अमरः । २ वसुदेव- नामके यादवे मेदि० । ३ सूर्य्ये त्रिका० ४ अर्कवृक्षे ५ सिंहे ६ शूकरे पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् । ७ चित्रकवृक्षे ८ साले ९ निकुचे १० मसूरे च पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5135,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूर, ङ य ई स्तन्भे । हिंसे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०-आत्म०-स्तम्भे अक०-हिंसे सक०-सेट् । निष्ठायामनिट् ।) ङ य, शूर्य्यते । ई, शूर्णः । स्तम्भो जडीभावः । इति दुर्गादासः ॥
शूर, त् क ङ विक्रमें । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा०-आत्म०-अक०-सेट् ।) ङ, अशु- शूरत् । विक्रमः उद्यमः । इति दुर्गादासः ॥
शूरः, पुं, (शूरयति विक्रामतीति । शूर + अच् । यद्वा, शवति वीर्य्यं प्राप्नोतीति । शू + “शूसिचि- मिञां दीर्घश्च ।” उणा० २ । २५ । इति क्रन् दीर्घश्च ।) वोरः । इत्यमरः ॥ (यथा, महा- भारते । १ । १०९ । ४ “शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनोऽभवन् ॥”) यादवः । स तु श्रीकृष्णस्व पितामहः । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ९ । २४ । २६ । “शूरो विदूरथादासीत् भजमानस्तु तत्सुतः ॥” सूर्य्यः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ सिंहः । शूकरः ॥ चित्रकः । सालः । लकुचः । मसूरः । इति राजनिर्घण्टः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-129-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शूर" आता है (18)
वीर वह जो साहसी और बलवान् हो । शूर । बहादुरजोधार पु † संज्ञा पुं॰ योद्धा । शूरडिलार † वि॰ जवाँमर्द । शूर । वीरदिलावर शूर । बहादुर । जवाँमर्दभूदारक शूर । वीरसिपाही सैनिक । लड़नेवाला । शूर । योद्धा । फौजी आदमीदानु विजय पानेवाला । विजेताभट्ट ब्राह्मणों की एक उपाधि जिसके धारण करनेवाले दक्षिण भारत, मालव, आदि कई प…मसूर एक प्रकार का अन्न जो द्विदल और चिपटा होता है और जिसका रंग मटमैला होता …वीरक सफेद कनेरचित्रक तिलकविक्रांत वैक्रांत मणिसुविक्रांत अत्यंत विक्रमशाली । अतिशय परा- क्रमी । अत्यंत साहसी या वीररावत छोटा राजासिंघ पु ‡ संज्ञा पुं॰दिलचला साहसी । हिम्मतवाला । दिलेरसुसत्व दृढ़ । मजबूतप्रकांत आरंभ किया हुआ

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शूरःशूर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शूरः 📚 ➤ बहादुर, वीर, पराक्रमी, ताकतवर
संस्कृत: शूरः · पर्याय: वीर, विक्रान्त, तरस्विन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शूर 📚वीर । बहादुर । सूरमा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शूर
वीर (२.८.७७) — वीर, विक्रान्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शूरः: शूर् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें