🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:37:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शूर्प

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शूर्प

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शूर्प

अर्थ: ऊरच् नित् छाज

संस्कृत: शूर्पम् · पर्याय: प्रस्फोटन

व्युत्पत्ति: शृ + पः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शूर्प (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शूर्प (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शूर्प (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशूर्पःशूर्पौशूर्पाः
द्वितीयाशूर्पम्शूर्पौशूर्पान्
तृतीयाशूर्पेणशूर्पाभ्याम्शूर्पैः
चतुर्थीशूर्पायशूर्पाभ्याम्शूर्पेभ्यः
पञ्चमीशूर्पात् / शूर्पाद्शूर्पाभ्याम्शूर्पेभ्यः
षष्ठीशूर्पस्यशूर्पयोःशूर्पाणाम्
सप्तमीशूर्पेशूर्पयोःशूर्पेषु
सम्बोधनहे शूर्पहे शूर्पौहे शूर्पाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शूर्प
शूर्प
śūrpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शूर्प संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गेहूँ, चावल आदि अन्न पछोड़ने के लिये बना हुआ बाँस या सींक का पात्र । सूप ।
२. एक प्राचीन तौल जो २०४८ तोले या ३२ सेर की होती थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूर्प n. (and m. g. अर्धर्चादि; also written सूर्प) a winnowing basket or fan (i.e. a kind of wicker receptacle which, when shaken about, serves as a fan for winnowing corn; also personified as a Gandharva), VS. &c. &c.
a measure of 2 Droṇas, ŚārṅgS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूर्पः --र्पं A winnowing-basket. --र्पः A measure of two Droṇas. --Comp. --कर्णः an elephant. --णखा (for नखा) ‘having fingernails like winnowing-baskets’, N. of a sister of Rāvaṇa. [She was attracted by the beauty of Rāma, and solicited him to marry [] her. But he said that as he had already got a wife she had better go to Lakṣmaṇa and try him. But he too rejected her, and back she came to Rāma. This circumstance excited Sītā's laughter, and the revengeful demoness, feeling herself grossly insulted, assumed a hideous form and threatened to eat her up. But Lakṣmaṇa cut off her ears and nose, and thus doubly deformed her; see R. 12. 32-40]. --वातः wind produced by shaking a winnowing-basket. --श्रुतिः an elephant.
शूर्पः --र्पं A winnowing-basket. --र्पः A measure of two Droṇas. --Comp. --कर्णः an elephant. --णखा (for नखा) ‘having fingernails like winnowing-baskets’, N. of a sister of Rāvaṇa. [She was attracted by the beauty of Rāma, and solicited him to marry [] her. But he said that as he had already got a wife she had better go to Lakṣmaṇa and try him. But he too rejected her, and back she came to Rāma. This circumstance excited Sītā's laughter, and the revengeful demoness, feeling herself grossly insulted, assumed a hideous form and threatened to eat her up. But Lakṣmaṇa cut off her ears and nose, and thus doubly deformed her; see R. 12. 32-40]. --वातः wind produced by shaking a winnowing-basket. --श्रुतिः an elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1053-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूर्प माने चु० उभ० सक० सेट् । शूर्पयति ते अशुशूर्पत् त ।
शूर्प पु० शूर्प्यते धान्यादिकमनेन शूर्प--घञ् । (कुला) धान्या- दिस्फोटके १ वंशमयपात्रे २ द्रोणद्वयपरिमाणे च शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5135,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूर्प, क माने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पर०-सक०-सेट् ।) षष्ठस्वरी । क, शूर्पयति धान्यं गृही । इति दुर्गादासः ॥
शूर्पः, पुं, क्ली, (शूर्पयति धान्यादीनिति । शूर्प + अच् । यद्वा शॄहिंसायाम् + “षुशॄभ्यां निच्च ।” उणा० ३ । २६ । इति पः । चकारात् स च कित् ।) तण्डुलादिस्फोटनार्थं वंशादिनिर्म्मित- पात्रविशेषः । कुला इति भाषा । तत्पर्य्यायः । प्रस्फोटनम् २ । इत्यमरः ॥ सूर्पः ३ कुल्यः ४ प्रस्फोटनी ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, “विसृज्य सूर्पवत् दोषान् गुणान् गृह्णन्ति साधवः ॥”) द्रोणद्वयपरिमाणम् । इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-130-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शूर्प" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शूर्पशूर्प (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: शूर्प् + अच्)
अन्य सम्भावना: शूर्प (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शूर्प 📚 ➤ ऊरच् नित् छाज
संस्कृत: शूर्पम् · पर्याय: प्रस्फोटन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शूर्प 📚गेहूँ, चावल आदि अन्न पछोड़ने के लिये बना हुआ बाँस या सींक का पात्र । स…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शूर्प
सूप (२.९.२६) — प्रस्फोटन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शूर्प: शूर्प् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें