🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:58:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शूर्पी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शूर्पि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शूर्पि

अर्थ: नापना, तोलना

संस्कृत: माने

अंग्रेज़ी: to weigh, to measure

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शूर्प् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शूर्प् (चुरादिगण) · अर्थ: नापना, तोलना (माने)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअशुशूर्पतअशुशूर्पेताम्अशुशूर्पन्त
मध्यमअशुशूर्पथाःअशुशूर्पेथाम्अशुशूर्पध्वम्
उत्तमअशुशूर्पेअशुशूर्पावहिअशुशूर्पामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शूर्पयति · लट् (आत्मने.): शूर्पयते · लिट्: शूर्पयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): शूर्पयाञ्चक्रे · लुट्: शूर्पयिता · लुट् (आत्मने.): शूर्पयिता · लृट्: शूर्पयिष्यति · लृट् (आत्मने.): शूर्पयिष्यते · लोट्: शूर्पयतात् · लोट् (आत्मने.): शूर्पयताम् · लङ्: अशूर्पयत् · लङ् (आत्मने.): अशूर्पयत · विधिलिङ्: शूर्पयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): शूर्पयेत · आशीर्लिङ्: शूर्प्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शूर्पयिषीष्ट · लुङ्: अशुशूर्पत् · लुङ् (आत्मने.): अशुशूर्पत · लृङ्: अशूर्पयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अशूर्पयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शूर्पण · ण्वुल्: शूर्पकः · तृच्: शूर्पयिता · यत्: शूर्प्यः · तव्य: शूर्पयितव्यः · अनीयर्: शूर्पणीयः · क्त: शूर्पितः · क्तवतु: शूर्पितवान् · शतृ: शूर्पयन् · स्य-शतृ: शूर्पयिष्यन् · शानच्: शूर्पयमाणः · क्त्वा: शूर्पयित्वा · ल्यप्: प्रशूर्प्य · तुमुन्: शूर्पयितुम् · णमुल्: शूर्पम् · क्तिन्: शूर्प्ति · क्वसु: शूर्पयाम्बभूवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शूर्प्
शूर्प्
śūrp
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूर्प् (prob. Nom. fr. शूर्प below) cl. 10. P. शूर्पयति, to measure, mete out, Dhātup. xxxii, 71.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूर्प् {c10c} U. (शूर्पयति-ते) To measure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1052-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शूर्पिशूर्प् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शूर्पि 📚 ➤ नापना, तोलना
संस्कृत: माने

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शूर्प् 📚(prob. Nom. fr. शूर्प below) cl. 10. P. शूर्पयति, to measure, mete out…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
शूर्पीशूर्पि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें