🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:37:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शूल्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शूल्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शूल्य

अर्थ: पेट दुखना, पीड़ा होना, आंव पड़ना, बीमार होना, शूल पर चढ़ना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: रुजायां सङ्घाते सङ्कोषे च

अंग्रेज़ी: to be ill,to have stomach ache, to have pain

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — शूल् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — शूल् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. शूल्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. शूल्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शूल् (भ्वादिगण) · अर्थ: पेट दुखना, पीड़ा होना, आंव पड़ना, बीमार होना, शूल पर चढ़ना (रुजायां सङ्घाते सङ्कोषे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशूलतिशूलतःशूलन्ति
मध्यमशूलसिशूलथःशूलथ
उत्तमशूलामिशूलावःशूलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शूलति · लिट्: शुशूल · लुट्: शूलिता · लृट्: शूलिष्यति · लोट्: शूलतात् · लङ्: अशूलत् · विधिलिङ्: शूलेत् · आशीर्लिङ्: शूल्यात् · लुङ्: अशूलीत् · लृङ्: अशूलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शूलन · ण्वुल्: शूलकः · तृच्: शूलिता · ण्यत्: शूल्यः · तव्य: शूलितव्यः · अनीयर्: शूलनीयः · क्त: शूलितः · क्तवतु: शूलितवान् · शतृ: शूलन् · स्य-शतृ: शूलिष्यन् · क्त्वा: शूलित्वा · ल्यप्: प्रशूल्य · तुमुन्: शूलितुम् · णमुल्: शूलम् · घञ्: शूलः · क्तिन्: शूल्ति · क्वसु: शुशूल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शूल्
शूल्
śūl
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूल् (rather Nom. fr. next) cl. 1. P. शूलति, to hurt, cause pain (Dhātup. xv, 19), (only occurring in Ā. शूलते and cl. 4. P. Ā. शूल्यति, ˚ते, Car.; accord. to Dhātup. also संघोषे, or संघाते, ‘to sound’ or ‘to collect’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूल् {c1c} P. (शूलति) 1 To be ill. --2 To make a loud noise. --3 To make ill, disorder. --4 To pierce, impale.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1053-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शूल्यअव्यय — शूल् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — शूल् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | शूल्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शूल्य 📚 ➤ पेट दुखना, पीड़ा होना, आंव पड़ना, बीमार होना, शूल पर चढ़ना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: रुजायां सङ्घाते सङ्कोषे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शूल् 📚(rather Nom. fr. next) cl. 1. P. शूलति, to hurt, cause pain (Dhātup. x…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शूल्य: शूल् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें