🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:53:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शेखरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शेखरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शेखरः

अर्थ: चूड़ा, कलगीं, फूलों का गजरा, सिर पर लपेटी हुई माला

संस्कृत: शिखास्थमाल्यम् · पर्याय: आपीड, उत्तंस, अवतंस, निर्यूह

व्युत्पत्ति: शिख् + अरन्, पृषो .

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शेखर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शेखर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशेखरःशेखरौशेखराः
द्वितीयाशेखरम्शेखरौशेखरान्
तृतीयाशेखरेणशेखराभ्याम्शेखरैः
चतुर्थीशेखरायशेखराभ्याम्शेखरेभ्यः
पञ्चमीशेखरात् / शेखराद्शेखराभ्याम्शेखरेभ्यः
षष्ठीशेखरस्यशेखरयोःशेखराणाम्
सप्तमीशेखरेशेखरयोःशेखरेषु
सम्बोधनहे शेखरहे शेखरौहे शेखराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शेखर
शेखर
śekhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चोटी पर पहनी माला (2.6.137) आपीड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शेखर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शीर्ष । सिर । माथा ।
२. सिर का आभूषण । मुकुट । किरीट ।
३. सिर पर धारण की जानेवाली माला ।
४. सिरा । चोटी । शिखर (पर्वत आदि का) ।
५. श्रेष्ठतावाचक शब्द । सबसे श्रेष्ठ या उत्तम व्यक्ति या वस्तु ।
६. टगण के पाँचवें भेद की संज्ञा (IISI) । यथा, व्रजनाथ ।
७. लवग । लौंग (को॰) ।
८. शिग्रु मूल । सहिंजन की जड़ (को॰) ।
९. संगीत में ध्रुव या स्थायी पद का एक भेद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शेखर m. (fr. or connected with शिखर) the top or crown of the head, Kathās.
a chaplet or wreath of flowers worn on the top of the head, crown, diadem, crest, Hariv.; Kām.; Pur. &c.
a peak, summit, crest (of a mountain), ib.; Rājat.
(mostly ifc.) the highest part, chief or head or best or most beautiful of (-ता f.), Ṛt.; Caurap.; Dhūrtas.
(in music) a partic. Dhruva or introductory verse of a song (recurring as a kind of refrain)
N. of an author (with भट्ट), Cat.
of a grammatical work, ib.
शेखर n. cloves, L.
the root of Moringa Pterygosperma, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1088,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शेखरः 1 A crest, chaplet, tuft, a garland of flowers worn on the head; कपालि वा स्यादथर्वेदुशेखरं Ku. 5. 78, 7. 42; नवकरनिकरेण स्पष्टबधूक सूनस्तब करचितमेते शेखरं बिभ्रतीव Śi. 11. 46, 4, 50; मग धदेशशेखरीभूता पुष्पपुरी नाम नगरी Dk. --2 A diadem, crown. --3 A peak, summit. --4 The best or most distinguished of a class (at the end of comp.). --5 A kind of Dhruva or burden of a song. --रं Cloves.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1054-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शेखर पु० शिखि--गतौ अरन् पृषो० । १ शिखायां २ मूर्द्ध- स्थितमाल्ये च अमरः । ३ वन्दायां स्त्री शब्दर० ङीप् । ४ गीताङ्गे ध्रुवभेदे पु० तल्लक्षणं यथा “द्वादशाक्षरपादः स्यात् स चाल्पशुभकृत् प्रभोः । हासके च रसे वीरे गीयते शेखरो ध्रुवः । लघुर्गुरुर्भवेद्यत्त्र स भवेल्लघुशेखरः” संगीतदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5139,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शेखरं, क्ली, लवङ्गम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ शिग्रु- मूलम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
शेखरः, पुं, (शिखि गतौ + बाहुलकात् अरप्रत्य- येन साधुः ।) शिखावस्थितमाल्यम् । इत्य- मरः ॥ यथा, -- “शिखाविन्यस्तमालायामापीडः शेखरोऽपि च ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, माघे । ११ । ४६ । “नवकरनिकरेण स्पष्टबन्धूकसून- स्तवकरचितमेते शेखरं बिभ्रतीव ॥” शिरोभूषणमात्रम् । यथा, कुमारे । ७ । ३२ । “बभूव भस्मैव सिताङ्गरागः कपालमेवामलशेखरश्रीः ॥”) गीतस्य ध्रुवविशेषः । तल्लक्षणं यथा, -- “द्वादशाक्षरपादः स्यात् स चाल्पशुभकृत् प्रभोः । हंसके च रसे वीरे गीयते शेखरो ध्रुवः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥ लघुशेखरो यथा, -- “लघुर्गुरुर्भवेद्यत्र स भवेल्लघुशेखरः ॥” इति तत्रैव ॥ (शृङ्गम् । यथा, कथासरित्सागरे । २८ । १८९ । “ततोऽस्तगिरिशेखरं व्रजति वासरेशे शनैः सखीं पुनरुपागमप्रणयिणीं समापृच्छ्य ताम् । क्षणं जनितविस्मया गगनमार्गमुत्पत्य सा जगाम वसतिं निजां प्रसवमेव सोमप्रभा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-135-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शेखर" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शेखरःशेखर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शेखरः 📚 ➤ चूड़ा, कलगीं, फूलों का गजरा, सिर पर लपेटी हुई माला
संस्कृत: शिखास्थमाल्यम् · पर्याय: आपीड, उत्तंस, अवतंस, निर्यूह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शेखर 📚शीर्ष । सिर । माथा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शेखर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें