🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:59:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शेखर
śekhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चोटी पर पहनी माला (2.6.137) आपीड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शेखर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शीर्ष । सिर । माथा ।
२. सिर का आभूषण । मुकुट । किरीट ।
३. सिर पर धारण की जानेवाली माला ।
४. सिरा । चोटी । शिखर (पर्वत आदि का) ।
५. श्रेष्ठतावाचक शब्द । सबसे श्रेष्ठ या उत्तम व्यक्ति या वस्तु ।
६. टगण के पाँचवें भेद की संज्ञा (IISI) । यथा, व्रजनाथ ।
७. लवग । लौंग (को॰) ।
८. शिग्रु मूल । सहिंजन की जड़ (को॰) ।
९. संगीत में ध्रुव या स्थायी पद का एक भेद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शेखर m. (fr. or connected with शिखर) the top or crown of the head, Kathās.
a chaplet or wreath of flowers worn on the top of the head, crown, diadem, crest, Hariv.; Kām.; Pur. &c.
a peak, summit, crest (of a mountain), ib.; Rājat.
(mostly ifc.) the highest part, chief or head or best or most beautiful of (-ता f.), Ṛt.; Caurap.; Dhūrtas.
(in music) a partic. Dhruva or introductory verse of a song (recurring as a kind of refrain)
N. of an author (with भट्ट), Cat.
of a grammatical work, ib.
शेखर n. cloves, L.
the root of Moringa Pterygosperma, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1088,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शेखरः 1 A crest, chaplet, tuft, a garland of flowers worn on the head; कपालि वा स्यादथर्वेदुशेखरं Ku. 5. 78, 7. 42; नवकरनिकरेण स्पष्टबधूक सूनस्तब करचितमेते शेखरं बिभ्रतीव Śi. 11. 46, 4, 50; मग धदेशशेखरीभूता पुष्पपुरी नाम नगरी Dk. --2 A diadem, crown. --3 A peak, summit. --4 The best or most distinguished of a class (at the end of comp.). --5 A kind of Dhruva or burden of a song. --रं Cloves.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1054-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शेखर पु० शिखि--गतौ अरन् पृषो० । १ शिखायां २ मूर्द्ध- स्थितमाल्ये च अमरः । ३ वन्दायां स्त्री शब्दर० ङीप् । ४ गीताङ्गे ध्रुवभेदे पु० तल्लक्षणं यथा “द्वादशाक्षरपादः स्यात् स चाल्पशुभकृत् प्रभोः । हासके च रसे वीरे गीयते शेखरो ध्रुवः । लघुर्गुरुर्भवेद्यत्त्र स भवेल्लघुशेखरः” संगीतदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5139,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शेखरं, क्ली, लवङ्गम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ शिग्रु- मूलम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
शेखरः, पुं, (शिखि गतौ + बाहुलकात् अरप्रत्य- येन साधुः ।) शिखावस्थितमाल्यम् । इत्य- मरः ॥ यथा, -- “शिखाविन्यस्तमालायामापीडः शेखरोऽपि च ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, माघे । ११ । ४६ । “नवकरनिकरेण स्पष्टबन्धूकसून- स्तवकरचितमेते शेखरं बिभ्रतीव ॥” शिरोभूषणमात्रम् । यथा, कुमारे । ७ । ३२ । “बभूव भस्मैव सिताङ्गरागः कपालमेवामलशेखरश्रीः ॥”) गीतस्य ध्रुवविशेषः । तल्लक्षणं यथा, -- “द्वादशाक्षरपादः स्यात् स चाल्पशुभकृत् प्रभोः । हंसके च रसे वीरे गीयते शेखरो ध्रुवः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥ लघुशेखरो यथा, -- “लघुर्गुरुर्भवेद्यत्र स भवेल्लघुशेखरः ॥” इति तत्रैव ॥ (शृङ्गम् । यथा, कथासरित्सागरे । २८ । १८९ । “ततोऽस्तगिरिशेखरं व्रजति वासरेशे शनैः सखीं पुनरुपागमप्रणयिणीं समापृच्छ्य ताम् । क्षणं जनितविस्मया गगनमार्गमुत्पत्य सा जगाम वसतिं निजां प्रसवमेव सोमप्रभा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-135-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शेखर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें