🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:33:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुकुट
mukuṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मुकुट (2.6.103) किरीट
उष्णीष (3.3.233) पगड़ी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुकुट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राचीन काल का एक प्रकार का प्रसिद्ध शिरोभूषण जो प्रायः राजा आदि धारण किया करते थे । विशेष— यह प्रायः बीच में ऊँचा और कँगूरेदार होता था और सारे मस्तक के ऊपर एक कान के पास से दूसरे कान के पास तक होता था । यह सोने, चाँदी आदि बहुमूल्य धातुओं का और कभी कभी रत्नजटित भी होता था । यह माथे पर आगे की ओर रखकर पीछे से बाँध लिया जाता था । इसमें कभी कभी किरीट भी खोंसा जाता था । पर्या॰—मैलि । कोटीर । शेखर । अवतंस । उत्तंस ।
२. पुराणानुसार एक देश का नाम ।
मुकुट २ संज्ञा स्त्री॰ एक मातृगण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुकुट m. n. (ifc. f(आ). ) a tiara, diadem, crown (said to be crescent-shaped; the किरीत, being pointed, and the मौलि having three points), Inscr.; MBh.; Kāv. &c.
a crest, point, head (see त्रिम्˚)
N. of an author (= राय-म्˚), Cat.
pl. N. of a people, MBh.
मुकुट n. N. of a Tīrtha, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (819,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुकुटं 1 A crown, tiara, diadem; मुकुटरत्नमरीचिमिरस्पृशत् R. 9. 13. --2 A crest. --3 A peak, point.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0867-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुकुट पु० मकि--उट पृषो० । १ शिरोभूषणे अमरः । २ अङ्गुली- मोटने स्त्री शब्दर० ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4755,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुकुटं, क्ली, (मङ्कते मण्डयति । मकि + उटन् नलीपश्चेति न्यासः ।) स्वनामख्यातशिरोभूष- णम् । तत्पर्य्यायः । किरीटम् २ । इत्यमरः । [] २ । ६ । १०२ ॥ मौलिः ३ कोटीरम् ४ उष्णी- षम् ५ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३१४ ॥ मकुटम् ६ मौलीकः ७ शेखरम् ८ अवतंसः ९ वतंसः १० उत्तंसः ११ उष्णीषकम् १२ कौटीरकम् १३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, हरिवंशे । ८६ । ७७ । “मुकुटश्चापतत्तस्य काञ्चनो वज्रभूषितः ।” तथा च महाभारते । १ । ३० । ३८ । “रजांसि मुकुटान्येषा मुत्थितानि व्यधर्षयन् ।” टाप् । स्त्री, मातृगणविशेषः । यथात्रैव । ९ । ४६ । २३ । “कालेहिका वामनिका मुकुटा चैव भारत ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-729-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुकुट" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें