🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:44:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उष्णीष
uṣṇīṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उष्णीष संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पगडी़ । साफा ।
२. मुकुट । ताज ।
३. महल का गुंबद । प्रासादशिखर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उष्णीष m. n. (उष्णम् ईषते हिनस्ति, शकन्ध्व्-आदि [Vārtt. on Pāṇ. vi, 1, 94] पर-रूपम्, T.) anything wound round the head, turban, fillet, AV. xv, 2, 1-4; ŚBr.; ĀśvŚr.; KātyŚr.; MBh. &c.
a diadem, crown, L.
a kind of excrescence on the head of Buddha.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (220,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उष्णीषः, --षं [उष्णमीषते हिनस्ति ईष्-क Tv.] 1 Anything wound round the head. --2 Hence, a turban, diadem, [] crownet; बलाकापांडुरोष्णीषं Mk. 5. 19; ˚पट्ट K. 106; Ratn. 1. 4. --3 A distinguishing mark. --4 A characteristic mark (of hair) on the head of a Buddha which indicates his future sanctity.
उष्णीषः, --षं [उष्णमीषते हिनस्ति ईष्-क Tv.] 1 Anything wound round the head. --2 Hence, a turban, diadem, [] crownet; बलाकापांडुरोष्णीषं Mk. 5. 19; ˚पट्ट K. 106; Ratn. 1. 4. --3 A distinguishing mark. --4 A characteristic mark (of hair) on the head of a Buddha which indicates his future sanctity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उष्णीष पु० न० उष्णमीषते हिनस्ति ईष--क शक० पररूपम् । १ शिरोवेष्टनवस्त्रे(पागडि) २ किरीटे च “अथास्मा अध्वर्यु- रुष्णीषं प्रयच्छति तदञ्जलिना प्रतिगृह्य त्रिःप्रदक्षिणं शिरः सम्मुखं वेष्टयित्वा” आ० श्रौ० सू० ६, ७ । सन्नद्धा लोलितोष्णीषा निस्त्रिंशिनो याजयेयुः” आ० श्रौ० ९, ७, ४ । “लौहितोष्णोषा ऋत्विजश्चरन्तीति” श्रुतिः । समा- वर्त्तनकाले च तस्य धारणमाचार्य्याय दानं च विहितम् । “अथैतान्युपकल्पयीत समावर्त्तमाने मणिकुण्डले वस्त्र- युगं छत्रमुपानद्युगं दण्डं स्रजमुन्मर्दनमनुलेपनमाञ्जन- मुष्णीषमित्यात्मने आचार्य्याय च” । “यद्युभयोर्न वि- न्देताचार्य्यायैव” आ० गृ० ३, ८, १, २ । तद्धारणगुणः सुश्रु० उक्तः “पवित्रं केश्यमुष्णीषं वातातपरजोऽपहम् । वर्षानिलरजोघर्महिमादीनां निबारणम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1381,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उष्णीषः, पुं, क्ली, (उष्णमीषते हिनस्तीति । ईष गति- हिंसादर्शनेषु । इगुपधेति कः । शकन्ध्वादिः ।) शिरोवेष्टः । इत्यमरः ॥ पाग इति भाषा । अस्य गुणाः । केशचक्षुरायुर्वद्धकत्वम् । धूलिशीतोष्ण- निवारकत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ यथा । “उष्णीषं कान्तिकृत् केश्यं रजोवातकफापहम् । लघु चेच्छस्यते यस्मात् गुरुपित्ताक्षिरोगकृत्” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ किरीटः । (यथा, महाभारते सौभबधोपाख्याने ३ । २१ । २४ । “विशीर्णमलिनोष्णीषः प्रकीर्णाम्बरमूर्द्धजः” । रजोऽवश्यायसूर्य्यांशुहिमानिलनिवारणं । प्रतिश्यायशिरःशूल-हरञ्चोष्णीषधारणम् । इति वैद्यकचक्रपाणिकृतद्रव्यगुणे गुणानां क्रिया- भिधानादिवर्गे ॥ “बाणवारं मृजावर्णतेजोबलविवर्द्धनम् । पवित्रं केश्यमुष्णीषं वातातपरजापहम्” ॥ इति सुश्रुते चिकित्सितस्थाने २४ अध्याये ॥) चिह्नान्तरम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-277-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उष्णीष" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें