🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:31:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उष्णीष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उष्णीष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उष्णीष

अर्थ: तारा . जो सिर के चारों ओर बाँधी जाय

संस्कृत: शिरोवेष्टनम्, किरीटम् · पर्याय: मुकुट, किरीट, मौलि

व्युत्पत्ति: उष्णमीषते हिनस्ति - इष्+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उष्णीष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उष्णीष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उष्णीष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउष्णीषःउष्णीषौउष्णीषाः
द्वितीयाउष्णीषम्उष्णीषौउष्णीषान्
तृतीयाउष्णीषेणउष्णीषाभ्याम्उष्णीषैः
चतुर्थीउष्णीषायउष्णीषाभ्याम्उष्णीषेभ्यः
पञ्चमीउष्णीषात् / उष्णीषाद्उष्णीषाभ्याम्उष्णीषेभ्यः
षष्ठीउष्णीषस्यउष्णीषयोःउष्णीषाणाम्
सप्तमीउष्णीषेउष्णीषयोःउष्णीषेषु
सम्बोधनहे उष्णीषहे उष्णीषौहे उष्णीषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उष्णीष
उष्णीष
uṣṇīṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उष्णीष संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पगडी़ । साफा ।
२. मुकुट । ताज ।
३. महल का गुंबद । प्रासादशिखर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उष्णीष m. n. (उष्णम् ईषते हिनस्ति, शकन्ध्व्-आदि [Vārtt. on Pāṇ. vi, 1, 94] पर-रूपम्, T.) anything wound round the head, turban, fillet, AV. xv, 2, 1-4; ŚBr.; ĀśvŚr.; KātyŚr.; MBh. &c.
a diadem, crown, L.
a kind of excrescence on the head of Buddha.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (220,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उष्णीषः, --षं [उष्णमीषते हिनस्ति ईष्-क Tv.] 1 Anything wound round the head. --2 Hence, a turban, diadem, [] crownet; बलाकापांडुरोष्णीषं Mk. 5. 19; ˚पट्ट K. 106; Ratn. 1. 4. --3 A distinguishing mark. --4 A characteristic mark (of hair) on the head of a Buddha which indicates his future sanctity.
उष्णीषः, --षं [उष्णमीषते हिनस्ति ईष्-क Tv.] 1 Anything wound round the head. --2 Hence, a turban, diadem, [] crownet; बलाकापांडुरोष्णीषं Mk. 5. 19; ˚पट्ट K. 106; Ratn. 1. 4. --3 A distinguishing mark. --4 A characteristic mark (of hair) on the head of a Buddha which indicates his future sanctity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0344-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उष्णीष पु० न० उष्णमीषते हिनस्ति ईष--क शक० पररूपम् । १ शिरोवेष्टनवस्त्रे(पागडि) २ किरीटे च “अथास्मा अध्वर्यु- रुष्णीषं प्रयच्छति तदञ्जलिना प्रतिगृह्य त्रिःप्रदक्षिणं शिरः सम्मुखं वेष्टयित्वा” आ० श्रौ० सू० ६, ७ । सन्नद्धा लोलितोष्णीषा निस्त्रिंशिनो याजयेयुः” आ० श्रौ० ९, ७, ४ । “लौहितोष्णोषा ऋत्विजश्चरन्तीति” श्रुतिः । समा- वर्त्तनकाले च तस्य धारणमाचार्य्याय दानं च विहितम् । “अथैतान्युपकल्पयीत समावर्त्तमाने मणिकुण्डले वस्त्र- युगं छत्रमुपानद्युगं दण्डं स्रजमुन्मर्दनमनुलेपनमाञ्जन- मुष्णीषमित्यात्मने आचार्य्याय च” । “यद्युभयोर्न वि- न्देताचार्य्यायैव” आ० गृ० ३, ८, १, २ । तद्धारणगुणः सुश्रु० उक्तः “पवित्रं केश्यमुष्णीषं वातातपरजोऽपहम् । वर्षानिलरजोघर्महिमादीनां निबारणम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1381,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उष्णीषः, पुं, क्ली, (उष्णमीषते हिनस्तीति । ईष गति- हिंसादर्शनेषु । इगुपधेति कः । शकन्ध्वादिः ।) शिरोवेष्टः । इत्यमरः ॥ पाग इति भाषा । अस्य गुणाः । केशचक्षुरायुर्वद्धकत्वम् । धूलिशीतोष्ण- निवारकत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ यथा । “उष्णीषं कान्तिकृत् केश्यं रजोवातकफापहम् । लघु चेच्छस्यते यस्मात् गुरुपित्ताक्षिरोगकृत्” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ किरीटः । (यथा, महाभारते सौभबधोपाख्याने ३ । २१ । २४ । “विशीर्णमलिनोष्णीषः प्रकीर्णाम्बरमूर्द्धजः” । रजोऽवश्यायसूर्य्यांशुहिमानिलनिवारणं । प्रतिश्यायशिरःशूल-हरञ्चोष्णीषधारणम् । इति वैद्यकचक्रपाणिकृतद्रव्यगुणे गुणानां क्रिया- भिधानादिवर्गे ॥ “बाणवारं मृजावर्णतेजोबलविवर्द्धनम् । पवित्रं केश्यमुष्णीषं वातातपरजापहम्” ॥ इति सुश्रुते चिकित्सितस्थाने २४ अध्याये ॥) चिह्नान्तरम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-277-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उष्णीष" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उष्णीषउष्णीष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उष्णीष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उष्णीष 📚 ➤ तारा . जो सिर के चारों ओर बाँधी जाय
संस्कृत: शिरोवेष्टनम्, किरीटम् · पर्याय: मुकुट, किरीट, मौलि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उष्णीष 📚पगडी़ । साफा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उष्णीष: उष्णमीषते हिनस्ति - इष्+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬