🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:45:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शेरनर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शेः+अनरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शेः

अर्थ: माङ्गलिकता, स्वरसाम्यता

व्युत्पत्ति: शि + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शि (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. शि (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिःशीशयः
द्वितीयाशिम्शीशीन्
तृतीयाशिनाशिभ्याम्शिभिः
चतुर्थीशयेशिभ्याम्शिभ्यः
पञ्चमीशेःशिभ्याम्शिभ्यः
षष्ठीशेःश्योःशीनाम्
सप्तमीशौश्योःशिषु
सम्बोधनहे शेहे शीहे शयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अनरः

अर्थ: ले जाना

संस्कृत: नये

अंग्रेज़ी: to carry

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — नॄ (भ्वादिगण) · अर्थ: ले जाना (नये)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअनरत् / अनरद्अनरताम्अनरन्
मध्यमअनरःअनरतम्अनरत
उत्तमअनरम्अनरावअनराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नरति · लिट्: ननार · लुट्: नरिता · लृट्: नरिष्यति · लोट्: नरतात् · लङ्: अनरत् · विधिलिङ्: नरेत् · आशीर्लिङ्: नीर्यात् · लुङ्: अनारीत् · लृङ्: अनरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नरण · ण्वुल्: नारकः · तृच्: नरीता · ण्यत्: नार्यः · तव्य: नरीतव्यः · अनीयर्: नरणीयः · क्त: नीर्णः · क्तवतु: नीर्णवान् · शतृ: नरन् · स्य-शतृ: नरीष्यन् · क्त्वा: नीर्त्वा · ल्यप्: प्रनीर्य · तुमुन्: नरीतुम् · णमुल्: नारम् · क्तिन्: नीर्णि · क्वसु: निनीर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शि
शि
śi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिव ।
२. सुख । सौभाग्य ।
३. शांति ।
४. धीरता । धैर्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शि (accord. to some = √ शो) cl. 3. P. शिशाति (Impv. शिशीहि, शाधि), to grant, bestow, RV. (cf. Nir. v, 23); to present or satisfy with (instr.), ib.; cl. 5. P. Ā. (Dhātup. xxvii, 3) शिनोति, शिनुते (p. शिषाय, शिष्ये; aor. अशैषीत्, अशेष्ट fut. शेष्यति, ˚ते), to sharpen.
2. शि m. N. of Śiva, W.
auspiciousness, good fortune, ib.
peace, composure, calm, ib.
3. शि (in gram.) a technical term for the case-ending इ (substituted for जस् and शस् in neuters).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1069,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शि {c5c} U. शिनोति, शिनुते 1 To whet, sharpen, --2 To attenuate, make thin. --3 To excite. --4 To be attentive. --5 To be sharp.
शिः 1 Auspiciousness, good fortune. --2 Composure, calm, tranquillity, peace. --3 An epithet1 of Śiva. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1043-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शि तेजने भ्वा० उभ० सक० अनिट् । शिनोति शिनुते अशै- षीत् अशेष्ट ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5105,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शि, न ञ निशाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वा०- उभ०-सक०-अनिट् ।) निशानमिति श्यते रूपम् । शान ञ तेजे इत्यस्य नित्यसनन्तत्वात् । अनेकार्थत्वात् निशानमिह तीक्ष्णीकरणम् । न ञ, शिनोति शिनुते खड्गं कर्म्मकारः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-068-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शेःशि (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शि (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
अनरःनॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शेः 📚 ➤ माङ्गलिकता, स्वरसाम्यता

अनरः 📚 ➤ ले जाना
संस्कृत: नये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शि 📚शिव🟠🔵🟣🟢🟤
नॄ 📚cl. 9. P. नृणाति, to lead, Dhātup. xxxi, 25🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
शेरनरशेः + अनरःविसर्ग → र् ससजुषो रुः (८.२.६६)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शेः: शि + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें