🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:56:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शैलेयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शैलेयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शैलेयः

अर्थ: पहाड़ी

संस्कृत: पर्याय: कालानुसार्य, वृद्ध, अश्मपुष्प, शीतशिव

व्युत्पत्ति: शिलायां भवः, शिला + ढक् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शैलेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शैलेय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशैलेयःशैलेयौशैलेयाः
द्वितीयाशैलेयम्शैलेयौशैलेयान्
तृतीयाशैलेयेनशैलेयाभ्याम्शैलेयैः
चतुर्थीशैलेयायशैलेयाभ्याम्शैलेयेभ्यः
पञ्चमीशैलेयात् / शैलेयाद्शैलेयाभ्याम्शैलेयेभ्यः
षष्ठीशैलेयस्यशैलेययोःशैलेयानाम्
सप्तमीशैलेयेशैलेययोःशैलेयेषु
सम्बोधनहे शैलेयहे शैलेयौहे शैलेयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शैलेय
शैलेय
śaileya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छरीला का और नाम (2.4.123)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शैलेय १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री शैलेयी]
१. पत्थर का । पथरीला ।
२. पहाड़ी ।
३. पत्थर से उत्पन्न ।
४. शिलातुल्य । पत्थर की तरह कठोर (को॰) ।
५. जो डिगाया न जा सके । अचल ।
शैलेय २ संज्ञा पुं॰
१. दे॰ छरीला ।
२. शिलाजीत ।
३. मूसली । तालपर्णी ।
४. सेंधा नमक ।
५. सिंह ।
६. भ्रमर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शैलेय mfn. rocky, stony, mountain-like, hard, Pāṇ. v, 3, 102
produced in mountains or rocks, W.
शैलेय m. n. bitumen (of various kinds), Kāv.; VarBṛS.; Suśr.
benzoin, L.
a kind of lichen, L.
शैलेय m. a bee, L.
a lion, L.
शैलेय n. Anethum Graveolens, L.
rock-salt, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1090,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शैलेय a. (यी f.) [शिलायां भवः ढक] 1 Mountainous; शैलेयस्थलीपाषाणनिषण्णः V. 4. --2 Produced from rocks. --3 Mountain-like, hard, stony. --यः 1 A lion. --2 A bee. --यं 1 Benzoin; शैलेयगंधीनि शिलातलानि R. 6. 51; शैलेयनद्धेषु शिलातलेषु Ku. 1. 55. --2 Fragrant resin. --3 Rock-salt. --यी N. of Pārvatī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1055-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शैलेय न० शिलायां भवः ढक् । १ शैलजाख्ये गन्धद्रव्यमेदे हेमच० । शैलेयं शीतल हृद्यं कफपित्तहरं लघु । कण्डूकष्ठाश्मरीदाहविषहृद्गुदरक्तहृत्” भावप्र० । २ पर्वतजातमात्रे त्रि० । स्त्रियां ङीष् । ३ सिंहे ४ भ्रमरे [] च पुंस्त्री० शब्दर० स्त्रियां ङीष् । ५ शिलातुल्ये शब्दर० । ६ पार्वत्यां स्त्री ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5142-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शैलेयं, क्ली, (शिलायां भवम् । शिला + ढक् ।) शैलजाख्यगन्धद्रव्यम् । शेलेयक इति रन्दूच इति छरिला इति च ख्यातम् । तत्पर्य्यायो यथा, -- “शेलेयं शैलजं वृद्धं शिलापुष्पं शिलोद्भवम् । स्थविरं पलितं जीर्णं तथा कालानुसार्य्यकम् ॥ शिलोत्थञ्च शिलादद्रुः शैलाजं गिरिपुष्पकम् । शिलाप्रसूनं सुभगं शैलकं षोडशाह्वयम ॥” अस्य गुणाः । “शैलेयं शिशिरं तिक्तं सुगन्धि कफपित्तजित् । दाहतृष्णावमिश्वासव्रणदोषविनाशनम् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ आंप च । “शैलेयन्तु शिलापुष्पं वृद्धं कालानुसार्य्यकम् । शैलेयं शीतलं हृद्यं कफपित्तहरं लघु । कण्डूकुष्ठाश्मरीदाहविषहृद्गुदरक्तहृत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ तालपर्णी । सैन्धवम् । इति मेदिनी ॥
शैलेयं, त्रि, (शैले भवम् । शैल + ढक् ।) शैल- सम्भवम् । इति हेमचन्द्रः ॥ शिलातुल्यम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (शिलेव । शिला + “शिलाया ढः ।” ५ । ३ । १०२ । इति योग- विभागेन ढञ् ॥)
शैलेयः, पुं, (शैले भवः । शैल + ढक् ।) सिंहः । भ्रमरः । इति शब्दरत्नाली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-138-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शैलेय" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शैलेयःशैलेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शैलेयः 📚 ➤ पहाड़ी
संस्कृत: पर्याय: कालानुसार्य, वृद्ध, अश्मपुष्प, शीतशिव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शैलेय 📚पत्थर का । पथरीला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शैलेय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • शैलेयः: शिलायां भवः, शिला + ढक् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें