🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:30:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शैव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शैव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शैव

अर्थ: शिवो देवताऽस्य-अण् शिवसंबधी

व्युत्पत्ति: शिवो देवताऽस्य-अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शैव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शैव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शैव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशैवःशैवौशैवाः
द्वितीयाशैवम्शैवौशैवान्
तृतीयाशैवेनशैवाभ्याम्शैवैः
चतुर्थीशैवायशैवाभ्याम्शैवेभ्यः
पञ्चमीशैवात् / शैवाद्शैवाभ्याम्शैवेभ्यः
षष्ठीशैवस्यशैवयोःशैवानाम्
सप्तमीशैवेशैवयोःशैवेषु
सम्बोधनहे शैवहे शैवौहे शैवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शैव
शैव
śaiva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शैव ।
२. विष्णु ।
३. शिव के द्वारपाल । भृंगरीट । भृंगी ।
४. शिव की स्तुति (को॰) ।
शैव १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ शैवी] शिव संबंधी । शिव का । जैसे,— शैव दर्शन ।
शैव २ संज्ञा पुं॰
१. शिव का अनन्य उपासक । महादेव का भक्त । विशेष—उपासनाभेद से आधुनिक हिंदू धर्म में तीन मुख्य संप्रदाय प्रचलित हैं—शैव, शाक्त और वैष्णव । शैव लोग परमेश्वर को शिवरूप ही मानते हैं । उनके अनुसार शिव ही सृष्टि की उत्पत्ति, पालन और संहार तीनों करते हैं । पूजा के लिये शिव की प्रतिमा नहीं बनाई जाती, लिंग ही उनका प्रतीक माना जाता है । (विशेष दे॰ लिंग) । शैव लींग शरीर में भस्म लगाते, गले में रुद्राक्ष की माला पहनते और माथे पर त्रिपुंड़ (तीन आड़ी रेखाएँ) लगाते हैं । शैवों के अनेक भेद हैं जो अधिकतर दक्षिण में पाए जाते हैं । कश्पीर में भी शैव मत का विशेष रूप से प्रचार था । शंकराचार्य के अनुयायी अद्वैतवादी भी अपामनाक्षेत्र में शैव ही होते हैं । शिव को उपासना भारत तथा उसके निकटवर्ती देशों में बहुत प्राचीन काल में भी प्रचलित थी । नैपाल, तिब्बत आदि में बौद्ध धर्म के साथ उसमें मिली हुई शिव की उपासना बहुत दिनों से प्रचलित चली आती है । ईसा के पूर्व के सिक्कों में भी त्रिशूल, नंदी आदि पाए जाते हैं । ऐसे सिक्के खुरासान तक में पाए गए हैं । शकों और हुणों में भी शैव धर्म प्रचलित था ।
२. पाशुपत अस्त्र ।
३. धतूरा ।
४. वासक । अड़ूसा ।
५. शुभ । कल्याण । शुभता (को॰) ।
६. आचारभेद तंत्र के अनुसार देवी की उपासना का एक विशेष आचार (को॰) ।
७. शिवपुराण (को॰) ।
८. तँय का एक ग्रंथ (को॰) ।
९. शैवाल ।
१०. पाँचवें कृष्ण । वासुदेव । (जैन) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शैव mf(ई)n. (fr. शिव) relating or belonging or sacred to the god Śiva, coming or derived from Śiva, R.; Kathās.; Pur. &c.
शैव m. patr. fr. शिव, Pāṇ. iv, 1, 112
‘a worshipper or follower of Śiva’, N. of one of the three great divisions of modern Hindūism (the other two being the Vaiṣṇavas and Śāktas, qq.vv.; the Śaivas identify Śiva-rather than Brahmā and Viṣṇu-with the Supreme Being and are exclusively devoted to his worship, regarding him as the source and essence of the universe as well as its disintegrator and destroyer; the temples dedicated to him in his reproducing and vivifying character [as denoted by the Liṅga q.v.] are scattered all over India; the various sects of Śaivas are described in RTL. 86 &c.)
a particular religious rite in honour of Durgā (consisting of devout meditation and prostration of the body), MW.
the thorn-apple, L.
a kind of plant (= वसुक), L.
(with Jainas), N. of the fifth black Vāsudeva, L.
शैव n. auspiciousness, welfare, prosperity, BhP.
N. of a Śāstra and of a Tantra and of a Purāṇa (see below).
2. शैव Vṛddhi form of शिव in comp.
3. शैव n. a kind of aquatic plant, Blyxa Octandra, L.
4. शैव w.r. for शैब.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1090,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शैव a. (वी f.) [शिवो देवताऽस्य अण्] Relating to the god Śiva. --वः 1 N. of one of the three principal Hindu sects. --2 A member of the Śaiva sect. --3 The thorn-apple. --वं N. of one of the eighteen Purāṇas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1055-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शैव न० शिवमधिकृत्य कृतो ग्रन्यः अण् । वेदव्यासप्रणीते शिवप्रभाववर्णनात्मके १ महापुराणभेदे । शिवो देवताऽस्य अण् । २ शिवभक्ते त्रि० । तस्मेदमण् । ३ शिवसम्बन्धिनि त्रि० ४ शैवले न० शब्दच० । शैवञ्च महापुराणं वायुना प्रोक्तत्वात् वायवीयनाम्ना- ख्यातम् अतएव “अष्टादश पुराणानि पुराणज्ञाः प्रच- क्षते । ब्राह्म पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतं तथा” हेमा० व्र० विष्णुपु० “शैवं यद्वायुना प्रोक्तम्” तत्रैव कालिकापु० उक्तम् । हेमा० दा० मत्स्यपुराणे तु चतुर्थं वायवीयत्वेन पठित्वा “श्वेतकल्पप्रसङ्गेन धर्मान् वायुरिहाब्रवीत् । तत्र यद्वायवीयं स्याद्रुद्रमाहात्म्यसंयुतम् । चतुर्विंशति- माहस्रं पुराणं तदिहोच्यते । श्रावण्यां श्रावणे मासि गुडधेमुसमन्वितम् । यो दद्याद्दधिसंयुक्तं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । शिवलोके स गूढात्मा कल्पमेकं वसेन्नरः” तथा च शिवमाहात्मवेदकत्वाच्छैवमिति तस्य नामान्तरं विष्णुपु० उक्तम् । वायुना प्रोक्तत्वाच्च वायवीयमिति नामा- न्तरमिति बाध्यम् । तत्प्रतिपाद्यविषयाश्च नारदीयपु० उक्ता यथा “शृणु वत्स! प्रवक्ष्यामि पुराणं वायवीयकम् । यस्मिन् श्रुते लभेद्धाम रुद्रस्य परमात्मनः । चतुर्थविंशति- साहस्रं तत्पुराणं प्रकीर्त्तितम् । श्वेतकल्पप्रसङ्गेन धर्मा- गटत्राह मारुतः । तद्वायवीयमुदितं भागद्वयसमाचितम्” तत्र पूर्वभागे “सर्गादिलक्षणं यत्र प्रोक्तं विप्र! सवि- स्तरम् । मन्वन्तरेषु वंशाश्च राज्ञां ये तत्र कीर्त्तिताः । गयासुरस्य हननं विस्तरात् यत्र कीर्त्तितम् । मासानां चात्र माहात्म्यं पाथस्योक्तं फलाधिकम् । दानधर्मा राज- धर्मा त्रिस्तरेणोदितास्तथा । भूपातालककुब्व्योमचारिणां तत्र निर्णयः । व्रतादीनां च पूर्व्योऽयं विभागः समुदा- हृतः” । उत्तरभागे “उत्तरे तस्य भागे तु नर्मदातीर्थव- र्णनम् । शिवस्य संहिताख्या वै विस्तरेण मुनीश्वर! । यो देवः सर्वदेवानां दुर्विज्ञेयः सनातनः । स तु सर्वात्मना यस्यास्तीरे तिष्ठति सन्ततम् । इदं ब्रह्मा हरिरिदं साकाक्षेदं परो हरः । इदं ब्रह्म निराकारं कैवल्यं वर्मदाजनम् । घ्रुवं लोकहितार्थाय शिवेन स्वशरीरतः । शक्तिः नापि सरिद्रूपा लेखेयमवतारिता । ये वसन्त्युत्तरे [] कूले रुद्रस्यानुचरा हि ते । वसन्ति याम्यतीरे, ये लोकं ते यान्ति वैष्णवम् । ओङ्कारेश्वरमारभ्य यावत् पश्चिम- सागरम् । सङ्गमाः पञ्च च त्रिंशन्नदीनां पापनाशनाः । दशैकमुत्तरे तीरे त्रयोविंशतिर्दक्षिणे । पञ्चत्रिंशत्तमः प्रोक्तोरेबासागरसङ्गमः । सङ्गमैः सहितान्येवं रेवातीर द्वयेऽपि च । चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धाति च सन्ति हि । पंष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यो मुनीश्वर! । सन्ति चान्यानि रेवायास्तीरयुग्मे पदे पदे । संहितेयं महा पुण्या शिवस्य परमात्मनः । नर्मदाचरितं यत्र वायुना परिकीर्त्तितम् । लिखित्वेदं पुराणन्तु गुडधेनुसम- न्वितम् । श्रावण्यां यो ददेत् भक्त्या ब्राह्मणाय कुटु- म्बिने । रुद्रलोके वसेत् सोऽपि यावदिन्द्राश्चतुर्दश । यः श्रावयेद्वा शृणुयात् वायवीयमिदं नरः । नियमेन हवि- ष्यासी स रुद्रो नात्र संशयः” । ५ वसुके ६ धस्तूरे पु० राजनि० ७ आचारभेदे पु० “अष्टाङ्गयोगसंयुक्तो यजे- द्देवीं विधानतः । यावद् ध्यानं समाधिञ्च तावत् शैवं प्रचक्षते” च वारभेदतन्त्रम् । तदुपासकभेदाश्च शिवलिङ्ग- शब्दे वामनपु० उक्ता दृश्याः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5142-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शैवं, क्ली, शैवालः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (शिवमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः । शिव + अण ।) शिवपुराणम् । यथा -- “अष्टादश पुराणानि पुराणज्ञाः प्रचक्षते । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतं तथा ॥” इति मलमासतत्त्वे विष्णुपुराणम् ॥ (शिवस्येदमिति । शिव + अण् ।) शिवसम्ब- न्धिनि, त्रि (यथा । कथासरित्सागरे । ४० । ८९ । “प्रापदायतनं शैवं नद्यास्तस्यास्तटस्थितम् ॥”) शैवः, पुं, (शिव + अण् ।) वसुकः । धुस्तूरः । इति राजनिर्घण्टः ॥ आचारविशेषः । यथा, -- “अष्टाङ्गयोगसंयुक्तो यजेद्देवीं विधानतः । यावद्ध्यानं समाधिश्च तावत् शैवः प्रचक्षते ॥” इत्याचारभेदतन्त्रम् ॥ * ॥ शिवोपासकः । तत्पर्य्यायः । और्द्ध्वश्रोतसिकः २ इति त्रिकाण्डशेषः । एतद्भेदा यथा -- “ततश्चकार भगवान् चातुर्व्वर्ण्यं हरार्च्चने । शास्त्राणि चैषां मुख्यानि नानोक्तिविदितानिच आद्यं शैवं परिख्यातमन्यत् पाशुपतं मुने ! । तृतीयं कालवदनं चतुर्थञ्च कपालिनम् ॥ शैव आसीत् स्वयं शक्तिर्व्व शिष्टस्य प्रियः सुतः । तस्य शिष्यो बभूवाथ गोपायन इति श्रुतः ॥ [] महापाशुपतस्त्वासीद्भारद्वाजस्तपोधनः । तस्य शिष्योऽप्यभूद्राजा ऋषभः सोमकेश्वरः ॥ कालास्यो भगवानासीदापस्तम्बस्तपोधनः । तस्य शिष्यो वको वश्यो नाम्ना क्राथेश्वरो मुने ॥ महाव्रती च धनदस्तस्य शिष्यश्च वीर्य्यवान् । कुल्लोदर इति ख्यातो जात्या शूद्रो महातपाः ॥ एवं स भगवान् ब्रह्मा पूजनाय शिवस्य च । कृत्वा तु चातुराश्रम्यं स्वमेव भवनं गतः ॥” इति वामने ६ अध्यायः ॥ * ॥ तस्य स्वरूपं यथा । आयान्तं शैवमालोक्याह । “श्रीमानसावेति जटालमौलि- र्व्याघ्रत्वगालम्बितमध्यभागः । विभूतिसंभूषितभास्वदङ्गो रुद्राक्षमालाकलितोर्द्ध्वदेहः ॥” इति विद्वन्मोदतरङ्गिण्यां २ तरङ्गः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-138-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शैव" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शैवशैव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शैव (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शैव 📚 ➤ शिवो देवताऽस्य-अण् शिवसंबधी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शैव 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • शैव: शिवो देवताऽस्य-अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें