🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:26:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शोचि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शोचि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शोचि

अर्थ: शुद्ध होना, स्नान करना, पवित्र होना

संस्कृत: पूतीभावे

अंग्रेज़ी: to be wet,to be clean,to be purified

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शुच् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. शुच् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शुच् (दिवादिगण) · अर्थ: शुद्ध होना, स्नान करना, पवित्र होना (पूतीभावे)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअशोचिष्टअशोचिषाताम्अशोचिषत
मध्यमअशोचिष्ठाःअशोचिषाथाम्अशोचिध्वम्
उत्तमअशोचिषिअशोचिष्वहिअशोचिष्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शुच्यति · लट् (आत्मने.): शुच्यते · लिट्: शुशोच · लिट् (आत्मने.): शुशुचे · लुट्: शोचिता · लुट् (आत्मने.): शोचिता · लृट्: शोचिष्यति · लृट् (आत्मने.): शोचिष्यते · लोट्: शुच्यतात् · लोट् (आत्मने.): शुच्यताम् · लङ्: अशुच्यत् · लङ् (आत्मने.): अशुच्यत · विधिलिङ्: शुच्येत् · विधिलिङ् (आत्मने.): शुच्येत · आशीर्लिङ्: शुच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शोचिषीष्ट · लुङ्: अशुचत् · लुङ् (आत्मने.): अशोचिष्ट · लृङ्: अशोचिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अशोचिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शोचन · ण्वुल्: शोचकः · तृच्: शोचिता · ण्यत्: शोच्यः · तव्य: शोचितव्यः · अनीयर्: शोचनीयः · क्त: शुक्तः · क्तवतु: शुक्तवान् · शतृ: शुच्यन् · स्य-शतृ: शोचिष्यन् · शानच्: शुच्यमानः · क्त्वा: शुचित्वा · ल्यप्: प्रशुच्य · तुमुन्: शोचितुम् · णमुल्: शोचम् · घञ्: शोकः · क्तिन्: शुक्ति · क्वसु: शुशुच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शुच्
शुच्
śuc
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शुच् cl. 1. P. (Dhātup. vii, 1) शोचति (Ved. and ep. also ˚ते; once in ŚBr. -शुच्यति [cf. सं-√ शुच्]; and in MBh. iii, 2372 शोचिमि; pf. शुशोच, Impv. शुशुग्धि Pot. शुशुचीत, p. शुशुक्वस् and शुशुचान, aor. अशुचत् [p. शुचत् and शुचमान] RV.; अशोचीत् [2. sg. शोचीः] Br.; अशोचिष्ट Gr.; Prec. शुच्यासम्, ib.; fut. शोक्ता or शोचिता, ib.; शुचिष्यति, ˚ते, MBh. &c. &c.; inf. शुचध्यै, RV.; शोक्तुम् or शोचितुम्, MBh. &c.; ind.p. शोचित्वा, MBh.; शुचित्वा, Pāṇ. i, 2, 26) to shine, flame, gleam, glow, burn, RV.; Br.; ĀśvŚr.; to suffer violent heat or pain, be sorrowful or afflicted, grieve, mourn at or for (loc. or acc. with प्रति), TS. &c. &c.; to bewail, lament, regret (acc.), MBh.; Kāv. &c.; to be absorbed in deep meditation, MW.; (cl. 4. P. Ā. शुच्यति, ˚ते) to be bright or pure, Dhātup. xxvi, 56 (cf. Caus. and शुचि); to be wet, ib.; to decay, be putrid, stink, ib. : Pass. (only aor. अशोचि) to be kindled, burn, flame, RV. vii, 67, 2 : Caus. शोचयति, ˚ते (p. शुचयत् [q.v.] RV.; aor. अशूशुचत्, शूशुचत्, AV.; Br.), to set on fire, burn, RV.; TBr.; to cause to suffer pain, afflict, distress, AV.; ŚBr.; MBh.; to feel pain or sorrow, grieve, mourn, MBh.; to lament, regret, Ragh.; Rājat.; to purify, VarYogay.; Kathās. : Pass. of Caus. शोच्यते, Kāv. : Desid. शुशुचिषति or शुशोचिषति, Pāṇ. i, 2, 26 : Intens. शोशुच्यते, शोशोक्ति, to shine or flame brightly Gr. (only शोशुचन्, RV. vi, 66, 3; cf. शोशुचत्, शोशुचान, शोशुच्यमान).
2. शुच् mfn. shining, illumining (see त्रि- and विश्व-शुच्)
शुच् f. flame, glow, heat, RV.; AV.; Br.
brightness, lustre, RV.
(also pl.) pain, sorrow, grief or regret for (comp.), AV. &c. &c.
pl. tears, BhP.
3. शुच् cl. 4. P. Ā. (Dhātup. xxvi, 56) See under √ 1. शुच्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1081,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुच् {vI.v} {c1c} P. (शोचति) 1 To be sorry, grieve for, bewail, mourn; अरोदीद्रावणोऽशोचीन्मोहं चाशिश्रियत्परं Bk. 15. 71; 21. 6; Bg. 16. 5. --2 To regret, repent. {vII.v} {c4c} U. ( शुच्यति-ते) 1 To be sorry or afflicted. --2 To be wet. --3 To shine. --4 To be pure or clean. --5 To decay; become fetid. --6 To brighten, illuminate. --7 To burn, consume.
शुच्, शुचा f. [शुच्-क्विप् टाप् वा] Grief, sorrow, affliction, distress; विकलकरणः पांडुच्छायः शुचा परिदुर्बलः U. 3. 22; कामं जीवति मे नाथ इति सा विजहौ शुचं R. 12. 75, 8. 72; Me. 88, Ś. 4. 18.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1049-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुच् स्त्री शुच--क्विप् । शोके अमरः । वा टाप् । तत्रैव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5127,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शोचिशुच् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: शुच् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शोचि 📚 ➤ शुद्ध होना, स्नान करना, पवित्र होना
संस्कृत: पूतीभावे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शुच् 📚cl. 1. P. (Dhātup. vii, 1) शोचति (Ved. and ep. also ˚ते; once in ŚBr. …🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें