🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:41:11 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शोधनीय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शोधनीय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शोधनीय

अर्थ: शुद्ध होना, पवित्र होना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: शौचे

अंग्रेज़ी: to be cleansed or purified, Kull.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शोधनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शुध् + अनीयर्
  2. शोधनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शुध् + अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — शोधनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशोधनीयःशोधनीयौशोधनीयाः
द्वितीयाशोधनीयम्शोधनीयौशोधनीयान्
तृतीयाशोधनीयेनशोधनीयाभ्याम्शोधनीयैः
चतुर्थीशोधनीयायशोधनीयाभ्याम्शोधनीयेभ्यः
पञ्चमीशोधनीयात् / शोधनीयाद्शोधनीयाभ्याम्शोधनीयेभ्यः
षष्ठीशोधनीयस्यशोधनीययोःशोधनीयानाम्
सप्तमीशोधनीयेशोधनीययोःशोधनीयेषु
सम्बोधनहे शोधनीयहे शोधनीयौहे शोधनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — शुध् (दिवादिगण) · अर्थ: शुद्ध होना, पवित्र होना (शौचे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशुध्यतिशुध्यतःशुध्यन्ति
मध्यमशुध्यसिशुध्यथःशुध्यथ
उत्तमशुध्यामिशुध्यावःशुध्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शुध्यति · लिट्: शुशोध · लुट्: शोद्धा · लृट्: शोत्स्यति · लोट्: शुध्यतात् · लङ्: अशुध्यत् · विधिलिङ्: शुध्येत् · आशीर्लिङ्: शुध्यात् · लुङ्: अशुधत् · लृङ्: अशोत्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शोधन · ण्वुल्: शोधकः · तृच्: शोद्धा · ण्यत्: शोध्यः · तव्य: शोद्धव्यः · अनीयर्: शोधनीयः · क्त: शुद्धः · क्तवतु: शुद्धवान् · शतृ: शुध्यन् · स्य-शतृ: शोत्स्यन् · क्त्वा: शुद्ध्वा · ल्यप्: प्रशुध्य · तुमुन्: शोद्धुम् · णमुल्: शोधम् · घञ्: शोधः · क्तिन्: शुद्धि · क्वसु: शुशुध्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शोधनीय
शोधनीय
śodhanīya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शोधनीय वि॰ [सं॰]
१. शुद्ध करने योग्य ।
२. चुकाने योग्य ।
३. ढूँढ़ने योग्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शोधनीय mfn. to be cleansed or purified, Kull.
to be discharged or paid, Kathās.
serving for purification, Suśr.
to be corrected, W.
to be subtracted, ib.
शोधनीय n. a means of cleansing or purifying, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1091,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शोधनीयः, त्रि, शोधितव्यः । शोध्यः । शुधधातो- रनीयप्रत्ययेन निष्पन्नः ॥ (यथा, कथासरित्- सागरे । ५३ । १४१ । “भुक्तं मया तदन्नं यत्शोधनीयं मयापि तत् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-141-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शोधनीयशोधनीय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शुध् + अनीयर् 📚
अन्य सम्भावना: शोधनीय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शुध् + अनीयर्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शोधनीय 📚 ➤ शुद्ध होना, पवित्र होना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: शौचे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शोधनीय 📚शुद्ध करने योग्य🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शोधनीय: शुध् + अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬