🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:44:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्यामक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्यामक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्यामक

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: dark-coloured, dark, VarBṛS.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्यामक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. श्यामक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्यामक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्यामकःश्यामकौश्यामकाः
द्वितीयाश्यामकम्श्यामकौश्यामकान्
तृतीयाश्यामकेनश्यामकाभ्याम्श्यामकैः
चतुर्थीश्यामकायश्यामकाभ्याम्श्यामकेभ्यः
पञ्चमीश्यामकात् / श्यामकाद्श्यामकाभ्याम्श्यामकेभ्यः
षष्ठीश्यामकस्यश्यामकयोःश्यामकानाम्
सप्तमीश्यामकेश्यामकयोःश्यामकेषु
सम्बोधनहे श्यामकहे श्यामकौहे श्यामकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्यामक
श्यामक
śyāmaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्यामक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. साँवाँ का चावल ।
२. गंधतृण नामक तृण । रामकपूर ।
३. स्याम नामक देश ।
४. भागवत के अनुसार शूर के एक पुत्र और वसुदेव के भाई का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्यामक mfn. dark-coloured, dark, VarBṛS.
श्यामक m. Panicum Frumentaceum (a kind of cultivated millet), L.
a gramineous plant, MW.
N. of a man g. बिदादि
of a brother of Vasu-deva, BhP.
a patr. g. बिदादि (pl. g. गोप-वनादि)
pl. N. of a people, MārkP.
श्यामक n. a kind of grass, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1094,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्यामकः 1 A kind of edible grain (कंगु). --2 A gramineous plant. --कं A kind of grass; cf. श्यामाक.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1057-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्यामक न० श्याम + संज्ञायां कन् । १ रोहिषतृणे राजनि० । २ श्यामाके (शामा) धान्यभेदे पु० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5147,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्यामकं, क्ली, (श्याम + संज्ञायां कन् ।) रोहिष- तृणम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (कृष्णवर्णे, त्रि । यथा, बृहत्सं हितायाम् । ६१ । ८ । “श्यामकपुष्पचिताङ्गो भस्मारुणसन्निभो विडालाक्षः ॥”)
श्यामकः, पुं, (श्यामं तद्वर्णं अकतीति । अक गतौ + अण् । शकन्ध्वादित्वात् साधुः ।) श्यामाकः । इति हेमचन्द्रः ॥ (शूरस्य पुत्त्रविशेषः । स तु वसु- देवस्य भ्राता । इति भागवतम् । ९ । २४ । २९ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-147-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्यामकश्यामक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: श्यामक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्यामक 📚 ➤ साँवाँ का चावल उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): dark-coloured, dark, VarBṛS.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्यामक 📚साँवाँ का चावल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें