🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:17:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्रमण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्रमण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्रमण

अर्थ: परिश्रमी, मेहनती

व्युत्पत्ति: श्रम् + युच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्रमण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. श्रमण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्रमण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्रमणःश्रमणौश्रमणाः
द्वितीयाश्रमणम्श्रमणौश्रमणान्
तृतीयाश्रमणेनश्रमणाभ्याम्श्रमणैः
चतुर्थीश्रमणायश्रमणाभ्याम्श्रमणेभ्यः
पञ्चमीश्रमणात् / श्रमणाद्श्रमणाभ्याम्श्रमणेभ्यः
षष्ठीश्रमणस्यश्रमणयोःश्रमणानाम्
सप्तमीश्रमणेश्रमणयोःश्रमणेषु
सम्बोधनहे श्रमणहे श्रमणौहे श्रमणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्रमण
श्रमण
śramaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रमण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बौद्ध या जैन मतावलंबी संन्यासी ।
२. यति । मुनि ।
३. वह जो नीच कर्म करके जीविका निर्वाह करता हो । नीच । घृणित ।
४. श्रभजीवी । मजदूर ।
५. भिक्षुक (को॰) ।
श्रमण २ वि॰
१. श्रम करनेवाला ।
२. नीच । निम्न कोटि का ।
३. नंगा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रमण mf(आ or ई)n. making effort or exertion, toiling, labouring, (esp.) following a toilsome or menial business, W.
base, vile, bad, ib.
naked, L.
श्रमण m. one who performs acts of mortification or austerity, an ascetic, monk, devotee, religious mendicant, ŚBr. &c. &c.
a Buddhist monk or mendicant (also applied to Buddha himself, cf. MWB. 23 &c.; also applied to a Jain ascetic now commonly called Yati), MBh.; R. &c.
N. of a serpent-demon, Buddh.
(आ or ई), a female mendicant or nun, L.
a hard-working woman, L.
श्रमण n. toil, labour, exertion, ŚāṅkhŚr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1096,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रमण a. (णा --णी f.) [श्रम्-युच्] 1 Labouring, toiling. --2 Low, base, vile. --णः 1 An ascetic, a devotee, religious mendicant in general. --2 A Buddhist ascetic. --3 A beggar. --णा-णी 1 A female devotee or mendicant. --2 A lovely woman. --3 A woman of low caste. --4 Bengal madder. --5 The spikenard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रमण पु० श्रम--युच् । १ यतिभेदे २ भिक्षाजीविनि त्रि० । ३ जटामांस्यां ४ मुण्ड्यीव्यां ५ शवरीभेदे ६ सुदर्शनायां स्त्रियां च स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5149,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रमणः, पुं, (श्राम्यति तपस्यतीति । श्रम + स्यु ।) यतिविशेषः । इति मेदिनी ॥ (स तु बौद्व- सन्न्यासी ।) तत्पर्य्यायः । “मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः । वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ॥ निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्यं तपोयोगशमादयः ।” इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रामायणे । १ । १४ । १२ । “तापसा भूञ्जते चापि श्रमणाश्चैव भुञ्जते ॥”) निन्द्यजीविनिं त्रि, । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-154-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्रमण" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्रमणश्रमण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: श्रमण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्रमण 📚 ➤ परिश्रमी, मेहनती

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्रमण 📚बौद्ध या जैन मतावलंबी संन्यासी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • श्रमण: श्रम् + युच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें