🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:58:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्रवम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्रवम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्रवम्

अर्थ: सुनना

व्युत्पत्ति: श्रु + अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्रव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. श्रव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्रु + अच्
  3. श्रव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्रु + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्रव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्रवःश्रवौश्रवाः
द्वितीयाश्रवम्श्रवौश्रवान्
तृतीयाश्रवेणश्रवाभ्याम्श्रवैः
चतुर्थीश्रवायश्रवाभ्याम्श्रवेभ्यः
पञ्चमीश्रवात् / श्रवाद्श्रवाभ्याम्श्रवेभ्यः
षष्ठीश्रवस्यश्रवयोःश्रवाणाम्
सप्तमीश्रवेश्रवयोःश्रवेषु
सम्बोधनहे श्रवहे श्रवौहे श्रवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्रव
श्रव
śrava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जिससे सुना जाय, कान (डिं॰) । यौ॰—श्रवपत्र = एक आभूषण । कर्ण फूल ।
२. जो सुना जाय, शब्द ।
३. श्रवण करना । सुनना जैसे, सुखश्रव (को॰) ।
४. त्रिभुज का कर्ण (को॰) ।
५. स्रवित होना । क्षरण (को॰) ।
६. कीर्ति । यश (को॰) ।
७. अन्न । धान्य (को॰) ।
८. धन । संपत्ति (को॰) ।
श्रव पु २ सर्व॰ [सं॰ सर्व] सब । उ॰—राजकुँवर श्रव वर्णव्या, सयल सभा साभलो हो संजोग ।—बी॰ रासी, पृ॰ १०० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. श्रव mfn. (√ 1. श्रु) sounding, VS.
श्रव m. hearing (आत्, ‘from hearsay’, ए, with gen., ‘within hearing of’), MBh.; Hariv.
the ear, VarBṛS.; Kathās.
the hypotenuse of a triangle, Sūryas.
2. श्रव in comp. for 1. श्रवस्.
3. श्रव, श्रवक &c. See स्रव &c.
श्रव &c. See 1. श्रव, p. 1096, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1096,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रवः [शृणोत्यनेन श्रु-अप्] 1 Hearing; as in सुखश्रव. --2 The ear. --3 The hypothenuse of a triangle. --4 Flowing, oozing (for स्रव). --5 Fame, glory.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1059-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रव पु० शृणोत्यनेन श्रु--अप् । १ कर्णे २ ख्यातौ च भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5149,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रवः, पुं, (श्रूयतेऽनेनेति । श्रु + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इत्यप् ।) कर्णः । (यथा, कथासरित्सागरे । १०३ । १५८ । “तुमुलप्रोल्ल सच्छब्दपिहितान्यरवश्रवः । चचाल स बलाम्भोधिस्तयोर्गम्भीरभीषणः ॥” चु + भावे अप् ।) श्रवणम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, रघुः । ११ । ७१ । “सप्तसर्प इव दण्डघट्टनात् रोषितोऽस्मि तव विक्रमश्रवात् ॥” श्रूयते इति । कर्म्मणि अप् । शब्दः । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १६ । ३४ । “नप्तो वन्याय च कक्ष्याय च नमः श्रवाय च प्रतिश्रवाय च ॥”)
श्रवः, [स्] क्ली, (श्रूयतेऽनेनेति । श्रु + “सर्व- धातुभ्योऽसुन् ॥” इत्यसुन् ।) कर्णः । इत्यमरः ॥ (अन्नम् । इति निघण्टुः । २ । ७ ॥ यथा, ऋग्- वेदे । ३ । १९ । ५ । “अधिश्रवांसि धेहि नस्तनूषु ॥” धनम् । इति निघण्टुः । २ । १० ॥ यशः । यथा, भागवते । ४ । १७ । ६ । “श्रवः सुश्रवसः पुण्यं सर्व्वदेहकथाश्रयम् ॥” शब्दः । यथा, तत्रैव । ५ । ११ । ९ । “गन्धाकृति स्पर्शरसश्रवांसि विसर्गवत्यर्त्त्यभिजल्पशिल्पाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-155-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्रवम्श्रव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: श्रु + अच्)
अन्य सम्भावना: श्रव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्रु + अच् | श्रव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्रु + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्रवम् 📚 ➤ सुनना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्रव 📚जिससे सुना जाय, कान (डिं॰) । यौ॰—श्रवपत्र = एक आभूषण । कर्ण फूल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • श्रवम्: श्रु + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬