🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:54:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्रव
śrava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जिससे सुना जाय, कान (डिं॰) । यौ॰—श्रवपत्र = एक आभूषण । कर्ण फूल ।
२. जो सुना जाय, शब्द ।
३. श्रवण करना । सुनना जैसे, सुखश्रव (को॰) ।
४. त्रिभुज का कर्ण (को॰) ।
५. स्रवित होना । क्षरण (को॰) ।
६. कीर्ति । यश (को॰) ।
७. अन्न । धान्य (को॰) ।
८. धन । संपत्ति (को॰) ।
श्रव पु २ सर्व॰ [सं॰ सर्व] सब । उ॰—राजकुँवर श्रव वर्णव्या, सयल सभा साभलो हो संजोग ।—बी॰ रासी, पृ॰ १०० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. श्रव mfn. (√ 1. श्रु) sounding, VS.
श्रव m. hearing (आत्, ‘from hearsay’, ए, with gen., ‘within hearing of’), MBh.; Hariv.
the ear, VarBṛS.; Kathās.
the hypotenuse of a triangle, Sūryas.
2. श्रव in comp. for 1. श्रवस्.
3. श्रव, श्रवक &c. See स्रव &c.
श्रव &c. See 1. श्रव, p. 1096, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1096,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रवः [शृणोत्यनेन श्रु-अप्] 1 Hearing; as in सुखश्रव. --2 The ear. --3 The hypothenuse of a triangle. --4 Flowing, oozing (for स्रव). --5 Fame, glory.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1059-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रव पु० शृणोत्यनेन श्रु--अप् । १ कर्णे २ ख्यातौ च भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5149,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रवः, पुं, (श्रूयतेऽनेनेति । श्रु + “ऋदोरप् ।” ३ । ३ । ५७ । इत्यप् ।) कर्णः । (यथा, कथासरित्सागरे । १०३ । १५८ । “तुमुलप्रोल्ल सच्छब्दपिहितान्यरवश्रवः । चचाल स बलाम्भोधिस्तयोर्गम्भीरभीषणः ॥” चु + भावे अप् ।) श्रवणम् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (यथा, रघुः । ११ । ७१ । “सप्तसर्प इव दण्डघट्टनात् रोषितोऽस्मि तव विक्रमश्रवात् ॥” श्रूयते इति । कर्म्मणि अप् । शब्दः । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । १६ । ३४ । “नप्तो वन्याय च कक्ष्याय च नमः श्रवाय च प्रतिश्रवाय च ॥”)
श्रवः, [स्] क्ली, (श्रूयतेऽनेनेति । श्रु + “सर्व- धातुभ्योऽसुन् ॥” इत्यसुन् ।) कर्णः । इत्यमरः ॥ (अन्नम् । इति निघण्टुः । २ । ७ ॥ यथा, ऋग्- वेदे । ३ । १९ । ५ । “अधिश्रवांसि धेहि नस्तनूषु ॥” धनम् । इति निघण्टुः । २ । १० ॥ यशः । यथा, भागवते । ४ । १७ । ६ । “श्रवः सुश्रवसः पुण्यं सर्व्वदेहकथाश्रयम् ॥” शब्दः । यथा, तत्रैव । ५ । ११ । ९ । “गन्धाकृति स्पर्शरसश्रवांसि विसर्गवत्यर्त्त्यभिजल्पशिल्पाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-155-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬