🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:33:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्राण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्राण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्राण

अर्थ: पकाया हुआ, भोजन बनाया हुआ, उबाला हुआ

संस्कृत: पाके

अंग्रेज़ी: to cook

व्युत्पत्ति: श्रा + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्राण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्रै + क्त
  2. श्राण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्रै + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — श्राण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्राणःश्राणौश्राणाः
द्वितीयाश्राणम्श्राणौश्राणान्
तृतीयाश्राणेनश्राणाभ्याम्श्राणैः
चतुर्थीश्राणायश्राणाभ्याम्श्राणेभ्यः
पञ्चमीश्राणात् / श्राणाद्श्राणाभ्याम्श्राणेभ्यः
षष्ठीश्राणस्यश्राणयोःश्राणानाम्
सप्तमीश्राणेश्राणयोःश्राणेषु
सम्बोधनहे श्राणहे श्राणौहे श्राणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — श्रै (भ्वादिगण) · अर्थ: पकना, पकाना (पाके)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमश्रायतिश्रायतःश्रायन्ति
मध्यमश्रायसिश्रायथःश्रायथ
उत्तमश्रायामिश्रायावःश्रायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: श्रायति · लिट्: शश्रौ · लुट्: श्राता · लृट्: श्रास्यति · लोट्: श्रायतात् · लङ्: अश्रायत् · विधिलिङ्: श्रायेत् · आशीर्लिङ्: श्रायात् · लुङ्: अश्रासीत् · लृङ्: अश्रास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: श्राण · ण्वुल्: श्रायकः · तृच्: श्राता · यत्: श्रेयः · तव्य: श्रातव्यः · अनीयर्: श्राणीयः · क्त: श्राणः · क्तवतु: श्राणवान् · शतृ: श्रायन् · स्य-शतृ: श्रास्यन् · क्त्वा: श्रात्वा · ल्यप्: प्रश्राय · तुमुन्: श्रातुम् · णमुल्: श्रायम् · घञ्: श्रायः · क्तिन्: श्राति · क्वसु: शश्रिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्राण
श्राण
śrāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्राण १ वि॰ [सं॰]
१. घी, दूध या जल में पका हुआ । सिद्ध । पक्व । भूना हुआ (को॰) ।
३. उबाला या पकाया हुआ ।
४. आर्द्र । तर (को॰) ।
श्राण २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] उबाला हुआ मांस [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्राण mfn. cooked, boiled, Pāṇ. vi, 1, 27, Vārtt. 1, Pat.
moist, wet, L.
श्राण n. boiled meat &c., MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1097,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्राण a. 1 Cooked, dressed, boiled. [] --2 Wet, moist. --णं Boiled meat &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1059-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्राण त्रि० श्रा--क्त । १ घृतादिभिन्ने पक्वे मांसादौ जटा० । २ यवाग्वां स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5150,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्राणं, त्रि, (श्रा + क्तः ।) पक्वम् । इति मेदिनी ॥ घृतदुग्धजलभिन्नपक्वद्रव्यम् । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-155-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्राणश्राण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्रै + क्त 📚
अन्य सम्भावना: श्राण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्रै + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्राण 📚 ➤ पकाया हुआ, भोजन बनाया हुआ, उबाला हुआ
संस्कृत: पाके

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्राण 📚घी, दूध या जल में पका हुआ । सिद्ध । पक्व । भूना हुआ (को॰)🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • श्राण: श्रै + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें