🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:40:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्रेय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्रेय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्रेय

अर्थ: पकाना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: पाके

अंग्रेज़ी: to cook,to boil

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्रेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्रा + यत्
  2. श्रेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्रा + यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — श्रेय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्रेयःश्रेयौश्रेयाः
द्वितीयाश्रेयम्श्रेयौश्रेयान्
तृतीयाश्रेयेणश्रेयाभ्याम्श्रेयैः
चतुर्थीश्रेयायश्रेयाभ्याम्श्रेयेभ्यः
पञ्चमीश्रेयात् / श्रेयाद्श्रेयाभ्याम्श्रेयेभ्यः
षष्ठीश्रेयस्यश्रेययोःश्रेयाणाम्
सप्तमीश्रेयेश्रेययोःश्रेयेषु
सम्बोधनहे श्रेयहे श्रेयौहे श्रेयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — श्रा (भ्वादिगण) · अर्थ: पकाना (पाके)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमश्रातिश्रातःश्रान्ति
मध्यमश्रासिश्राथःश्राथ
उत्तमश्रामिश्रावःश्रामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: श्राति · लिट्: शश्रौ · लुट्: श्रिता · लृट्: श्रिष्यति · लोट्: श्रातात् · लङ्: अश्रात् · विधिलिङ्: श्रेत् · आशीर्लिङ्: श्रायात् · लुङ्: अश्रासीत् · लृङ्: अश्रिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: श्राण · ण्वुल्: श्रायकः · तृच्: श्रिता · यत्: श्रेयः · तव्य: श्रितव्यः · अनीयर्: श्राणीयः · क्त: श्रितः · क्तवतु: श्रितवान् · शतृ: श्रान् · स्य-शतृ: श्रिष्यन् · क्त्वा: श्रित्वा · ल्यप्: प्रश्राय · तुमुन्: श्रितुम् · णमुल्: श्रायम् · घञ्: श्रायः · क्तिन्: श्राति · क्वसु: शश्रिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्रेय
श्रेय
śreya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रेय १ वि॰ [सं॰ श्रेयस्] [वि॰ स्त्री॰ श्रेयसी]
१. अधिक अच्छा । बेहतर ।
२. श्रेष्ठ । उत्तम । बहुत अच्छा । प्रशस्त ।
३. मंगल- दायक । शुभ । कल्याणकारी ।
४. यश देनेवाला । कीर्तिकर ।
५. अधिक सौभाग्यशाली (को॰) ।
६. अत्यंत प्रिय । प्रियतर (को॰) ।
७. उपयुक्त (को॰) ।
श्रेय २ संज्ञा पुं॰
१. अच्छापन ।
२. भलाई । बेहतरी । कल्याण । मंगल ।
३. धर्म । पुण्य । सदाचार ।
४. एक साम का नाम ।
५. ज्योतिष में दुसरा मुहुर्त्त ।
६. वर्त्तमान अवसर्पिणी के ग्यारहवें अर्हत् । (जैन) ।
७. मुक्ति । मोक्ष (को॰) ।
८. शुभ अवसर (को॰) ।
९. सुख (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रेयः in comp. for श्रेयस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1102,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रेयः, [स] क्ली, (इदमनयोरतिशयेन प्रशस्यम् । प्रशस्य + ईयसुन् । “प्रशस्यस्य श्रः ।” ५ । ३ । ६० । इति श्रः ।) धर्म्मम् । मुक्तिः । इत्यमरः ॥ (चतुर्व्वर्ग एव श्रेयः । यथा, मनुः । २ । २२४ । “धर्म्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थो धर्म्म एव च ॥ अर्थ एवेह वाश्रेयस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः ॥” “धर्म्मार्थकामात्मकः परप्सराविरुद्धस्त्रिवर्ग एव पुरुषार्थतया श्रेय इति विनिश्चयः । एवञ्च बुभुक्षून् प्रत्युपदेशो न मुमुक्षून् । मुमुक्षूणान्तु मोक्ष एव श्रेयः इति षष्ठे वक्ष्यते ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकः ॥) शुभम् । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । १ । ७९ । “प्रतिबध्नाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-171-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्रेयश्रेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्रा + यत् 📚
अन्य सम्भावना: श्रेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्रा + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्रेय 📚 ➤ पकाना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: पाके

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्रेय 📚अधिक अच्छा । बेहतर🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • श्रेय: श्रा + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें