🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:22:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्रोतु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्रा+उ-+तु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्रा

अर्थ: पकाना

संस्कृत: पाके

अंग्रेज़ी: to cook,to boil

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्रा धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. श्रा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्रै + अच्
  3. श्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्रै + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — श्रा (भ्वादिगण) · अर्थ: पकाना (पाके)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमश्रातात् / श्राताद् / श्रातुश्राताम्श्रान्तु
मध्यमश्रा / श्रातात् / श्राताद्श्रातम्श्रात
उत्तमश्राणिश्रावश्राम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: श्राति · लिट्: शश्रौ · लुट्: श्रिता · लृट्: श्रिष्यति · लोट्: श्रातात् · लङ्: अश्रात् · विधिलिङ्: श्रेत् · आशीर्लिङ्: श्रायात् · लुङ्: अश्रासीत् · लृङ्: अश्रिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: श्राण · ण्वुल्: श्रायकः · तृच्: श्रिता · यत्: श्रेयः · तव्य: श्रितव्यः · अनीयर्: श्राणीयः · क्त: श्रितः · क्तवतु: श्रितवान् · शतृ: श्रान् · स्य-शतृ: श्रिष्यन् · क्त्वा: श्रित्वा · ल्यप्: प्रश्राय · तुमुन्: श्रितुम् · णमुल्: श्रायम् · घञ्: श्रायः · क्तिन्: श्राति · क्वसु: शश्रिवान्

तु

अर्थ: अर्थ (‘परन्तु इसके विपरीत’ ‘दूसरी ओर’ ‘तो भी’)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्राश्रा धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: श्रा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्रै + अच् | श्रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्रै + अच्
उ-तुसमास: उ + तु तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्रा 📚 ➤ पकाना
संस्कृत: पाके

उतु 📚उ 📚तु ➤ उ (शिव का नाम) + तु (अर्थ (‘परन्तु इसके विपरीत’ ‘दूसरी ओर’ ‘तो भी’))

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्र् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
तु 📚इसे व्यर्थ छेड़कर अपने सिर आफत लाया । (२) संकट में पड़ना । दु:ख को बुल…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
श्रोतुश्रा + उगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

  • उ-तु = उ + तु तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬