🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:01:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्लथाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्लथाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्लथाय

अर्थ: बिना बँधा, बिना जकड़ा

व्युत्पत्ति: श्लथ् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्लथ (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. श्लथ (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्लथ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्लथःश्लथौश्लथाः
द्वितीयाश्लथम्श्लथौश्लथान्
तृतीयाश्लथेनश्लथाभ्याम्श्लथैः
चतुर्थीश्लथायश्लथाभ्याम्श्लथेभ्यः
पञ्चमीश्लथात् / श्लथाद्श्लथाभ्याम्श्लथेभ्यः
षष्ठीश्लथस्यश्लथयोःश्लथानाम्
सप्तमीश्लथेश्लथयोःश्लथेषु
सम्बोधनहे श्लथहे श्लथौहे श्लथाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्लथ
श्लथ
ślatha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्लथ वि॰ [सं॰]
१. शिथिल । ढोला । उ॰—बीता उत्सव ज्यों चिह्न म्लान; छाया श्लथ ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ५ ।
२. मंद । धीमा ।
३. दुर्बल । अशक्त ।
४. गिरा हुआ । च्युत (को॰) ।
५. न बंधा हुआ । बिखरा हुआ । छूटा हुआ । जैसे, केश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्लथ mfn. loose, relaxed, flaccid, weak, feeble, languid, MBh.; Kāv. &c.
untied, unfastened, Kāv.; Kathās.
dishevelled (as hair), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1103,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्लथ a. 1 Untied, unfastened. --2 Loose, relaxed, loosened, slipped off; वृंताच्छ्लथं हरति पुष्पमनोकहानां R. 5. 69, 19. 26. --3 Dishevelled (as hair). --Comp. --उद्यम a. relaxing one's efforts. --लंबिन् a. hanging loosely down; श्लथलांबनीर्जटाः Ku. 5. 47.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1062-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्लथ दौर्वल्ये अद० चु० अक० सेट् । श्लथयति ते अशश्लथत् त
श्लथ पु० श्लथ--अच् । १ विरलसंयोगे शिथिवे जटा० २ दुर्बले च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5157,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्लथ, त् क दीर्ब्बल्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) अन्तस्थः- तृतीययुक्तादिः । क, श्लथयति । इति दुर्गा- दासः ॥
श्लथ, त्रि, (श्लथयतीति । श्लथ + अच् ।) शिथिलः ॥ यथा । “शिथिलः प्रश्लथः श्लथः ।” इति लटा- धरः ॥ (यथा, माघे । ७ । ६२ ।) “श्लथशिरसिजपातभारा- दिव नितरां नतिमद्भिरंसभागैः ॥”) दुर्ब्बलः । इति श्लथधात्वर्थदर्शनात् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-173-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्लथ" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्लथायश्लथ (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: श्लथ् + अच्)
अन्य सम्भावना: श्लथ (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्लथाय 📚 ➤ बिना बँधा, बिना जकड़ा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्लथ 📚शिथिल । ढोला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • श्लथाय: श्लथ् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें