🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:21:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्लोक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्लोक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्लोक

अर्थ: कवितामय प्रशंसन, स्तुतीकरण

संस्कृत: कीर्तिः, पद्यम् · पर्याय: यशस्, कीर्ति, समज्ञा, प्रथा, ख्याति

व्युत्पत्ति: श्लोक् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्लोक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. श्लोक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्लोक् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्लोक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्लोकःश्लोकौश्लोकाः
द्वितीयाश्लोकम्श्लोकौश्लोकान्
तृतीयाश्लोकेनश्लोकाभ्याम्श्लोकैः
चतुर्थीश्लोकायश्लोकाभ्याम्श्लोकेभ्यः
पञ्चमीश्लोकात् / श्लोकाद्श्लोकाभ्याम्श्लोकेभ्यः
षष्ठीश्लोकस्यश्लोकयोःश्लोकानाम्
सप्तमीश्लोकेश्लोकयोःश्लोकेषु
सम्बोधनहे श्लोकहे श्लोकौहे श्लोकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्लोक
श्लोक
śloka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्लोक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शब्द । ध्वनि । आवाज ।
२. पुकार । आह्वान ।
३. स्तोत्र । स्तुति ।
४. पद्यबद्ध कीर्तिगान या प्रशंसा ।
५. स्तवन या प्रशसा का विषय वा आस्पद (को॰) ।
६. नाम । कीर्ति । यश । जैसे,—पुण्यश्लोक ।
७. संस्कृत का सबसे अधिक व्यवहृत छंद । अनुष्टुभ छंद ।
८. संस्कृत का कोई पद्य ।
९. किंवदंनी । कहावत (को॰) ।
१०. इष्टमित्र (को॰) । यौ॰—श्लोककार = कवि । छंदबद्ध कविता करनेवाला । श्लोक- निबद्ध, श्लोकबद्ध = छंदबद्ध । पद्यबद्ध । श्लोकभू = ध्वनि या शब्द से उत्पन्न होनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्लोक m. (prob. connected with √ 1. श्रु, R. i, 2, 33 gives a fanciful derivation fr. शोक, ‘sorrow’, the first श्लोक having been composed by Vālmīki grieved at seeing a bird killed) sound, noise (as of the wheels of a carriage or the grinding of stones &c.), RV.
a call or voice (of the gods), ib.
fame, renown, glory, praise, hymn of praise, ib.; AV.; TS.; Br.; BhP.
a proverb, maxim, MW.
a stanza, (esp.) a partic. kind of common epic metre (also called Anu-ṣṭubh q.v.; consisting of 4 Pādas or quarter verses of 8 syllables each, or 2 lines of 16 syllables each, each line allowing great liberty except in the 5th, 13th, 14th and 15th syllables which should be unchangeable as in the following scheme, 8. 1. 8-8., the dots denoting either long or short; but the 6th and 7th syllables should be long; or if the 6th is short the 7th should be short also), ŚBr.; KauṣUp.; MBh. &c.
N. of a Sāman, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1104,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्लोकः [श्लोक् अच्] 1 Praising in verse, extolling. --2 A hymn or verse of praise. --3 Celebrity, fame, renown, name; as in पुण्यश्लोक q. v. --4 An object of praise. --5 A proverb or saying. --6 A stanza or verse in general; श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः R. 14. 70; पादैश्चतुरः संयुक्तमिदं वाक्यं समाक्षरैः । शोचतोक्तं मया यस्मात्तस्माच्छ्लोको भवत्विति Rām. --7 A stanza or verse in the Anuṣṭubh metre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1063-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्लोक वर्द्धने संघाते च भ्वा० आ० म० सेट् ऋदित् चङि न ह्रस्वः । श्लोकते अश्लोकिष्ट ।
श्लोक पु० श्लोक--अच् । चतुःपदात्मके कविकृते १ वाक्यभेदे २ य- शसि च अमरः “क उत्तमश्लोकगुणानुवादात्” भाग० १ । १
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5158,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्लोक, ऋ ङ संघाते । वर्ज्जने । सर्ज्जने । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-अक०-सक०-च-सेट् । मघात इह छन्दोविशिष्टवाक्यरचनम् । ऋ, अशश्लोकत् । ङ, श्लोकते कविः । इति दुर्गा- दासः ॥
श्लोकः, पुं, (श्लोक्यते इति । श्लोकसंघाते + घञ् ।) पद्यम् । यशः । इत्यमरः ॥ * ॥ (वाक् । इति निघण्टुः । १ । ११ ॥ “श्रुश्रवणे ‘इण् भीका- पाशल्यतिमचिभ्यः कन्’ इति कन्प्रत्ययो वाहुलकाद्भवति गुणः कविलकादित्वाल्लत्वम् । श्रूयते इति श्लोकः । यद्वा श्लोक संघाते ‘पुंसि सज्ञायां घः ।’ श्लोक्यते पद्यते रूपेण संहन्यते कविभिः श्लोकः ।” इति तट्टीका ॥) श्लोकनाम कारणम् । यथा, -- “मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ तस्येन्थं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः । गोकार्त्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥ चिन्तयन् स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान् मतिम् । शिष्यञ्जैवाब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः ॥ पादबन्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः । गोकार्त्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥” इति रामायणे वाल्मीकीये बालकाण्डे २ स्वर्गः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-176-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्लोक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्लोकश्लोक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: श्लोक् + अच्)
अन्य सम्भावना: श्लोक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्लोक् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्लोक 📚 ➤ कवितामय प्रशंसन, स्तुतीकरण
संस्कृत: कीर्तिः, पद्यम् · पर्याय: यशस्, कीर्ति, समज्ञा, प्रथा, ख्याति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्लोक 📚शब्द । ध्वनि । आवाज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • श्लोक: श्लोक् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें