🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:14:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्वभ्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्वभ्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्वभ्र

अर्थ: रन्ध्र, विवर

संस्कृत: बिलम् · पर्याय: कुहर, सुषिर, विवर, बिल, छिद्र

व्युत्पत्ति: श्वभ्र् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्वभ्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. श्वभ्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्वभ्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्वभ्रम्श्वभ्रेश्वभ्राणि
द्वितीयाश्वभ्रम्श्वभ्रेश्वभ्राणि
तृतीयाश्वभ्रेणश्वभ्राभ्याम्श्वभ्रैः
चतुर्थीश्वभ्रायश्वभ्राभ्याम्श्वभ्रेभ्यः
पञ्चमीश्वभ्रात् / श्वभ्राद्श्वभ्राभ्याम्श्वभ्रेभ्यः
षष्ठीश्वभ्रस्यश्वभ्रयोःश्वभ्राणाम्
सप्तमीश्वभ्रेश्वभ्रयोःश्वभ्रेषु
सम्बोधनहे श्वभ्रहे श्वभ्रेहे श्वभ्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्वभ्र
श्वभ्र
śvabhra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्वभ्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दरार । छेद । गड्ढा ।
२. एक नरक ।
३. वसुदेव के एक पुत्र का नाम ।
३. गुफा । कंदरा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वभ्र m. n. (of doubtful derivation) a chasm, gap, hole, pit, den, RV. &c. &c.
श्वभ्र m. hell or a partic. hell, Kāv.; MārkP.; Sarvad.
N. of a son of Vasudeva, Hariv.
of a king of Kampanā, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1105,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वभ्रं 1 A hole, chasm; महोरगः श्वभ्रमिव प्रविष्टं V. 1. 18; Ki. 14. 33. --2 A den.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1063-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्वभ्र गतौ छिद्रकरणे सक० दीःस्थ्ये अक० चु० उभ० सेट् । श्वभ्रयति ते अशश्वभ्रत् त ।
श्वभ्र न० श्वभ्र--अच् । छिद्रे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5158,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्वभ्र, क विले । गती । तङ्के । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-पर०-सक०-तङ्के अक०-सेट् ।) विलं रन्ध्रकरणम् । क, श्वभ्रयति भाण्डं बालकः । तङ्क इति तकि दौःस्थ्ये इत्यस्य रूपम् । श्वभ्र- यति दीनः दुःखेन जीवतीत्यर्थः । तङ्कस्थाने तन्त्र इत्यपपाठः । इति दुर्गादासः ॥
श्वभ्रं, क्ली, (श्वभ्र्यते यदिति । श्वभ्र विले + कर्म्मणि घञ् ।) छिद्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ४३ । २९ । “पततो यस्य वै गर्त्ते स्वप्ने द्वारं पिधीयते । न चोत्तिष्ठति यः श्वभ्रात् तदन्तं तस्य जीवि- तम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-177-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्वभ्रश्वभ्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: श्वभ्र् + अच्)
अन्य सम्भावना: श्वभ्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्वभ्र 📚 ➤ रन्ध्र, विवर
संस्कृत: बिलम् · पर्याय: कुहर, सुषिर, विवर, बिल, छिद्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्वभ्र 📚दरार । छेद । गड्ढा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
श्वभ्र
छेद के और नाम (१.८.२) — छिद्र, निर्व्यथन, रोक, रन्ध्र, वपा, शुषि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • श्वभ्र: श्वभ्र् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें