🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:42:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्वापद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्वापद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्वापद

अर्थ: वर्बर, हिंस्र

व्युत्पत्ति: शुन इव आपद् अस्मात् ब.स, श्वन् + आपद् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्वापद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. श्वापद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्वापद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्वापदःश्वापदौश्वापदाः
द्वितीयाश्वापदम्श्वापदौश्वापदान्
तृतीयाश्वापदेनश्वापदाभ्याम्श्वापदैः
चतुर्थीश्वापदायश्वापदाभ्याम्श्वापदेभ्यः
पञ्चमीश्वापदात् / श्वापदाद्श्वापदाभ्याम्श्वापदेभ्यः
षष्ठीश्वापदस्यश्वापदयोःश्वापदानाम्
सप्तमीश्वापदेश्वापदयोःश्वापदेषु
सम्बोधनहे श्वापदहे श्वापदौहे श्वापदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्वापद
श्वापद
śvāpada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्वापद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] हिंसक पशु । व्याघ्र आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वा—पद (श्वा-), m. n. a beast of prey, wild b˚, RV. &c. &c.
a tiger, L.
pl. N. of a people, MārkP. (w.r. स्वाप्˚)
श्वा—पद mfn. relating or belonging to a wild beast (= शौवापद), Pāṇ. vii, 3, 9
श्वा-पद , श्वा-विध् &c. See p. 1105, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1105,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वापद a. (दी f.) Savage, ferocious. --दः 1 A beast of prey, wild beast. --2 A tiger.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1063-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्वापद पु० शुन इवापदस्मात् अचसमा० । १ हिंसपशौ हेमच० २ व्याघ्रे च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5159,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्वापदः, पुं, (शुन इव पदं यस्य । “शुनो दन्त- दंष्ट्राकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु ।” ६ । ४ । १३७ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या दीर्घः ।) हिंस्रपशुः । इति हेमचाद्रः ॥ (यथा, विष्णुपुराणे । १ । ५ । ५१ । “श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः । औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः ॥”) व्याघः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-178-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्वापदश्वापद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: श्वापद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्वापद 📚 ➤ वर्बर, हिंस्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्वापद 📚हिंसक पशु । व्याघ्र आदि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • श्वापद = श्वा + पद तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • श्वापद: शुन इव आपद् अस्मात् ब.स, श्वन् + आपद् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬