🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:31:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्वासा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्वासाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्वासाः

अर्थ: साँस लेना, साँस, श्वासप्रश्वास क्रिया, ऊँचा साँस

व्युत्पत्ति: श्वस् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्वास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. श्वासा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. श्वास (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. श्वासा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. श्वासा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. श्वासा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्वास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्वासःश्वासौश्वासाः
द्वितीयाश्वासम्श्वासौश्वासान्
तृतीयाश्वासेनश्वासाभ्याम्श्वासैः
चतुर्थीश्वासायश्वासाभ्याम्श्वासेभ्यः
पञ्चमीश्वासात् / श्वासाद्श्वासाभ्याम्श्वासेभ्यः
षष्ठीश्वासस्यश्वासयोःश्वासानाम्
सप्तमीश्वासेश्वासयोःश्वासेषु
सम्बोधनहे श्वासहे श्वासौहे श्वासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्वास
श्वास
śvāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्वास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नासिका के मार्ग से प्राणावायु के भीतर जाने और बाहर निकलने की क्रिया । प्राणियों का नाक से हवा खींचने और बाहर निकालने का व्यापार । साँस । दम । उ॰—ताती ताती श्वासन बिनास्यो रूप होठन ।—शकुंतला, पृ॰ १०९ । क्रि॰ प्र॰—लेना ।—छोड़ना ।—निकलना ।—खींचना ।——रोकना । मुहा॰—श्वास रहते = प्राण रहते । जीते जी । श्वास खींचना या चढ़ाना = साँस रोके रहना । श्वास छूटना = मृत्यु होना ।
२. व्यंजनों के उच्चारण के प्रयत्न में मुँह से हवा छुटना ।
३. जल्दी जल्दी साँस लेना । हाँफना ।
४. वायु । हवा (को॰) ।
५. निश्वास लेना । आह भरता (को॰) ।
६. एक रोग जिसमें साँस अधिक वेग से और जल्दी जल्दी चलती है । दम फूलने का रोग । दमा । यौ॰—श्वासकास । विशेष—आयुर्वेंद में श्वास रोग पाँच प्रकार का कहा गया है- महाश्वास, ऊर्द्ध्व श्वास, छिन्न श्वास, तमक श्वास और क्षद्र श्वास । इनमें से प्रथम तीन असाध्य, चौथा कष्टसाध्य और पाँचवाँ साध्य कहा गया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वास m. hissing, snorting, panting, R.; Kathās.; BhP.
respiration, breath (also as a measure of time = प्राण, असु), MBh.; Kāv. &c.
breathing or aspiration (in the pronunciation of consonants), RPrāt., Introd.
inspiration, Sarvad.
sighing, a sigh, Śak.; Sāh.
affection of the breath, hard breathing, asthma (of which there are five kinds, viz. क्षुद्र, तमक, छिन्न, महत्, and ऊर्ध्व), Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1106,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वासः [श्वस्-घञ्] 1 Breathing, breath, respiration, heaving; अद्यापि स्तनवेपथुं जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः Ś. 1. 30; Ku. 2. 42. --2 A sigh, panting. --3 Air, wind. --4 Asthma. --Comp. --उच्छ्वासः exhalation and inhalation, respiration. --कासः asthma. --कुठारः a drug used to cure asthma. --धारणं = प्राणायाम. --रोधः suspension or obstruction of breath --हिक्का a kind of hiccough. --हेतिः f. sleep.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1063-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्वास" आता है (33)
एतन श्वास । निःश्वासमुखानिल साँस । श्वासमुखमारुत साँस । श्वासदमा एक प्रसिद्ध रोग । श्वास । साँस । विशेष— इस रोग में श्वासवाहिनी नाली के…नफस दम । श्वास । साँससंसौ श्वास । प्राणवायुस्वास पु संज्ञा पुं॰ साँस । श्वासस्वासा पु संज्ञा स्त्री॰ साँस । श्वासउच्छवास ऊपर को खींची हुई साँस । उसास । २ साँस । श्वासज्वरकुटुंब ज्वर के साथ होनेवाले उपद्रव, जैसे, प्यास, श्वास, अरुचि, हिचकी इत्यादिअसि तलवार । खङ्ग । वाराणासी के दक्षिण स्थित एक नदीपवन वायु । हवा । मुहा॰— पवन का भूसा होना = उड़ जाना । न ठहरना । कुछ न रहनाशंख एक प्रकार का बड़ा घोंघा जो समुद्र में पाया जाता है । विशेष—इसे एक प्रक…उदान प्राणवायु का एक भेद जिसका स्थान कंठ है । इसकी गति हृदय से कंठ और तालु …प्राण दे॰ 'प्राण'समीरण वायु । हवामूली एक पौधा जो अपनी लंवी मूलायम जड़ के लिये वोया जाता है । यह जड़ खाने में…भारंगी एक प्रकार का पौधा । बम्हनेटी । भृंगजा । असवरग । विशेष— यह बौधा मनुष्य …मुखवास गंधतृणजिगत्नु क्षिप्रगामी । तेज चलनेवालास्नेहवस्ति वैद्यक के अनुसार दो प्रकार की वस्ति या पिचकारी देने की क्रियाओं में से…दशनोच्छिष्ट आधर । ओष्ठअनंतमूल एक पौधा या बेल जो सारे भारतवर्ष में होती है और ओषधि के काम आती है । वि…संवासित सुगंधित किया हुआ । बासा हुआ । सुवासितअग्निकुमार कार्तिकेय । षड़ाननवैदारिक एक प्रकार का सन्निपात ज्वर । विशेष—इसमें वायु का प्रकोप कम, पित्त का म…उसास लंबी साँस । ऊपर को चढती हुई साँसकुटकी एक पौधा जिसकी जड़ शीतल प्रकृति की होती है और दवा के काम में आती है । व…लजालू हाथ डेढ़ हाथ ऊँचा एक काँटेदार छोटा पौधा जिसकी पत्तियाँ छूने से सुकड़कर…मैनसिल एक प्रकार की धातु जो मिट्टी की तरह पीली होती है और जो नेपाल के पहाड़ों…वहिष्प्राण जीवनसुरसादिवर्ग वैद्यक में कुछ विशिष्ट ओषधियों का एक वर्ग । विशेष—इस वर्ग में तुलसी (स…प हिंदी वर्णमाला में स्पर्श व्यंजनों के अंतिम वर्ग का पहला वर्ग । इसका उ…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्वासाःश्वास (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: श्वस् + घञ्)
अन्य सम्भावना: श्वासा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | श्वास (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्वासाः 📚 ➤ साँस लेना, साँस, श्वासप्रश्वास क्रिया, ऊँचा साँस

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्वास 📚नासिका के मार्ग से प्राणावायु के भीतर जाने और बाहर निकलने की क्रिया । …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • श्वासाः: श्वस् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬