🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:24:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

षंढ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

षंढ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

षंढ

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — षंढ
षंढ
ṣaṃḍha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
षंढ संज्ञा पुं॰ [सं॰ षण्ढक] दे॰ षंड ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
षण्ढ m. (often wrongly written षण्ड, शण्ड, सण्ढ) a eunuch, hermaphrodite (14 or even 20 classes are enumerated by some writers), GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
षण्ढ m. n. (in gram.) the neuter gender, L.
षण्ढ m. N. of Śiva, L.
of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
षंढः 1 A eunuch; Y. 1. 215. --2 The neuter gender; निवेशः शिबिरं षंढे Ak. --Comp. --तिलः barren sesamum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1064-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
षण्ढ पु० सण--ढ तस्य नेत्त्वम् पृषो० षः । नपुंसके अमरे पाठान्तरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5167,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
षण्ढः, पुं, (शाम्यति शिश्रामावात् । शम + “शमेर्ढः ।” उणा० १ । १०१ । इति ढप्रत्ययेन साधूः ।) नपुंसकः । इति राजनिर्घण्टः हेम- चन्द्रश्च ॥ स च चतुर्द्दशविधः विशतिविधश्च । यथा नारदः । “परीक्ष्यः पुरुषः पुंस्त्वे निजैरेवाङ्गलक्षणैः । चतुर्द्दशविधः शास्त्रे षण्ढो दृष्टो मनीषिभिः ॥ चिकित्स्यश्चाचिकित्स्यश्च तेषामुक्तो विधिः क्रमात् । निसर्गषण्ढो वद्धश्च पक्षषण्डस्तथैव च ॥ प्रतिशापाद्गुरो रोगात् देवक्रोधात्तथैव च । ईर्ष्याषण्डश्च सेव्यश्च वातरेता मुखेभगः ॥ आक्षिप्तमोघबीजौ च शालिनोऽन्यापतिस्तथा ॥” १४ ॥ कामतन्त्रे तु । “निसर्गषण्ढो बद्धश्च पक्षषण्डश्च कीलकः । शापादिषण्ढस्तब्धश्च ईर्षकः सेव्यकस्तथा ॥ आक्षिप्तमोघबीजौ च शालीनोऽन्यापतिस्तथा । मखेभगो वातरेताः कुम्भीकः पण्डनष्टकौ ॥ आसेव्यश्च सुगन्धी च षण्ढः क्लीवानि विंशतिः ॥” २० ॥ [] तेषां लक्षणानि यथा, -- “ध्वजादिरहितोत्पन्नो निसर्गषण्ढ उच्यते । १ । गलिताण्डो भवेद्बद्धः २ पक्षान्तरितशक्तिमान् ॥ पक्षषण्ढः ३ कीलकस्तु यः क्लैव्यादात्मनः स्त्रियम् परेण सह संयोज्य पश्चात्तामेव सेवते ॥ ४ ॥ शापादिषण्ढो गुर्व्वादिशापादेवाप्रहर्षणः । ५ । सदा स्तम्भितरेतास्तु रतिस्तब्धः ६ स ईर्षकः ॥ दृष्ट्वा व्यवायमन्येषां व्यवाये यः प्रवर्त्तते । ७ । बहुस्त्रीसेवनाज्जातविरसः सेव्यकः स्मृतः ॥ ८ ॥ प्रत्यक्प्रवृत्तवीर्य्यो यो विसर्गसमये भवेत् । आक्षिप्तबीजः स ज्ञेयो ९ मोघबीजस्तु स स्मृतः ॥ धृष्टस्त्रीसन्निधानादेर्य्यो भवेत् पतिध्वजः । १० । अत्र शालीनलक्षणं पतितम् ॥ ११ ॥ परस्यामेव यस्यास्तिपुंस्त्वं सोऽन्यापतिर्म्मतः १२ वक्त्र एव तु यः कुर्य्यान्मैथुनं स मुखेभगः ॥ १३ ॥ वातरेता विसर्गे यो वातं लिङ्गेन मुञ्चति । १४ कुम्भीकः स तु वो नार्य्याः पाणावेव प्रवर्त्तते ॥ १५ ॥ अविकारिध्वजः पण्डो १६ नष्टो रोगादशुक्रकः । १७ । शुक्रप्राण्यध्वजोच्छ्रायी आसेव्यः १८ ससुगन्धिकः ॥ यो योनिसेफसोर्गन्धमाघ्राय लभते बलम् । १० षण्ढः स्त्रीतुल्यवाक्चेष्टः स्त्रीधर्म्मा छिन्नलि- ङ्गकः ॥” २० ॥ इति वाचस्पतिकृतस्मृतिरत्नावख्यामुद्वाह- रहस्यविकाशः ॥ तद्दर्शनस्पर्शनयोः प्रायश्चित्तं यथा, -- “नालपेज्जनविद्विष्टान् वीरहीनां तथा स्त्रियम् देवतापितृसच्छास्त्रयज्ञसत्रादिनिन्दकैः ॥ कृत्वा तु स्पर्शनालापं शुद्धेतार्कावलोकनात् । अवलोक्य तथोदक्यामन्त्यजं पतितं शवम् ॥ विधर्म्मिसूतिकाषण्ढविवस्त्रान्तावसायिनः । मृतनिर्य्यातकांश्चैव परदाररताश्च ये ॥ एतदेव हि कर्त्तव्यं प्राज्ञैः शोधनमात्मनः । अभोज्यसूतिकाषण्ढमार्ज्जाराखूश्च कुक्कुटान् ॥ पतितापविद्धचाण्डालमृतहारांश्च धर्म्मवित् । संस्पृश्य शुध्यते स्नानादुदक्याग्रामशूकरौ ॥” इति मार्मार्कण्डेये सदाचाराध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-190-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "षंढ" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
षंढउमा-कोश षंढ: दे॰ 'षंड' 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

षंढ 📚 ➤ दे॰ 'षंड' उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
षंढ 📚दे॰ 'षंड'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें