🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:46:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

षट्पदी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

षट्पदी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

षट्पदी

अर्थ: छः पंक्तियों का श्लोक

व्युत्पत्ति: षष्-पदी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. षट्पदी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. षट्पद् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. षट्पद् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. षट्पद् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — षट्पदी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाषट्पदीषट्पद्यौषट्पद्यः
द्वितीयाषट्पदीम्षट्पद्यौषट्पदीः
तृतीयाषट्पद्याषट्पदीभ्याम्षट्पदीभिः
चतुर्थीषट्पद्यैषट्पदीभ्याम्षट्पदीभ्यः
पञ्चमीषट्पद्याःषट्पदीभ्याम्षट्पदीभ्यः
षष्ठीषट्पद्याःषट्पद्योःषट्पदीनाम्
सप्तमीषट्पद्याम्षट्पद्योःषट्पदीषु
सम्बोधनहे षट्पदिहे षट्पद्यौहे षट्पद्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — षट्पदी
षट्पदी
ṣaṭpadī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
षट्पदी १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] छह् पैरवाली ।
षट्पदी २ संज्ञा स्त्री॰
१. भ्रमरा । भौंरी ।
२. एक छंद जिसमें छह् पद या चरण होते हैं । छप्पय ।
३. किलनी या जूँ (को॰) ।
४. भूख प्यास, शोक अव्यवस्थित चेतना, वाधंक्य तथा मृत्यु नाम को छह् स्थितियाँ ।
५. काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद तथा मान नाम की छह् भावनाए (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
षट्—पदी (अदी), f. (cf. under -पद) a louse, L.
a kind of composition, Saṃgīt.
षट्—पदी (ई), f. a female bee, MW.
a louse, ib.
the six states (scil. hunger, thirst, sorrow, disordered intellect, old age, death, or [accord. to, Nīlak.] काम-क्रोधौ, शोक-मोहौ, मद-मानौ), MBh.
षट्—पदी f. N. of two works. (-स्तोत्र n. N. of a hymn)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
षट्पदी स्त्री षट्धाटा चस्याः पादस्य पाद्भाव ङोषि च द्भाव । १ यतायां भ्रभरयोविति च । स० द्विगुः । ३ षट्- चरणयुक छन्दोभेदे च । ४ पटश्लोकात्मकपद्यसंघाते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5165,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
षट्पदी, स्त्री, (षट्पदानि यस्याः । ङीष् ।) यूका । इति हेमचन्द्रः ॥ भ्रमरपत्नी च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-187-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "षट्पदी" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
षट्पदीषट्पदी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

षट्पदी 📚 ➤ छः पंक्तियों का श्लोक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
षट्पदी 📚छह् पैरवाली🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • षट्पदी = षट् + पदी द्विगु (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬