🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:56:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संकथित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संकथित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संकथित

अर्थ: कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: वाक्यप्रबन्धे

अंग्रेज़ी: to speak, to tell, to state, to explain, to narrate

व्युत्पत्ति: कथ्-क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कथित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + कथ + क्त
  2. कथित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + कथ + क्त
  3. संकथित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. संकथित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कथित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकथितःकथितौकथिताः
द्वितीयाकथितम्कथितौकथितान्
तृतीयाकथितेनकथिताभ्याम्कथितैः
चतुर्थीकथितायकथिताभ्याम्कथितेभ्यः
पञ्चमीकथितात् / कथिताद्कथिताभ्याम्कथितेभ्यः
षष्ठीकथितस्यकथितयोःकथितानाम्
सप्तमीकथितेकथितयोःकथितेषु
सम्बोधनहे कथितहे कथितौहे कथिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कथ (चुरादिगण) · अर्थ: कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (वाक्यप्रबन्धे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकथयतिकथयतःकथयन्ति
मध्यमकथयसिकथयथःकथयथ
उत्तमकथयामिकथयावःकथयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कथयति · लट् (आत्मने.): कथयते · लिट्: कथयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): कथयाञ्चक्रे · लुट्: कथयिता · लुट् (आत्मने.): कथयिता · लृट्: कथयिष्यति · लृट् (आत्मने.): कथयिष्यते · लोट्: कथयतात् · लोट् (आत्मने.): कथयताम् · लङ्: अकथयत् · लङ् (आत्मने.): अकथयत · विधिलिङ्: कथयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): कथयेत · आशीर्लिङ्: कथ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कथयिषीष्ट · लुङ्: अचकथत् · लुङ् (आत्मने.): अचकथत · लृङ्: अकथयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकथयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कथन · ण्वुल्: कथकः · तृच्: कथयिता · यत्: कथ्यः · तव्य: कथयितव्यः · अनीयर्: कथनीयः · क्त: कथितः · क्तवतु: कथितवान् · शतृ: कथयन् · स्य-शतृ: कथयिष्यन् · शानच्: कथयमानः · क्त्वा: कथयित्वा · ल्यप्: प्रकथय्य · तुमुन्: कथयितुम् · णमुल्: कथम् · क्तिन्: कत्ति · क्वसु: कथयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कथित
कथित
kathita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कथित १ वि॰ [सं॰]
१. कहा हुआ ।
२. अपुष्ट कथन ।
कथित २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] मृदंग के बारह प्रबंधों में से एक प्रबंध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कथित mfn. told, related, reckoned, Mn. vii, 157
कथित n. conversation, discourse, MBh.; Śak.
narration, tale, Ragh. xi, 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (247,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कथित p. p. 1 Told, described, narrated. --2 Expressed. --तः The supreme being. --तं A conversation, discourse; पूर्ववृत्तकथितैः पुराविदः R. 11. 10. --Comp. --पदं, --पदता tautology, repetition, considered as a fault of composition relating to a sentence, where a word is used without any specific purpose; see K. P. 7; and S. D. 575 ad loc.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0374-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कथित त्रि० कथ--गौणकर्म्मासमभिव्याहारे मुख्ये कर्म्मणि- क्त । १ उक्ते २ आख्यातादिना वाच्येऽर्थे च “अकथितञ्च” पा० । ३ किञ्चिद्रूपेण प्रतिपादिते त्रि० ४ परमेश्वरे पु० [] सर्व्वेभ्यः परत्वेन तस्य कथितत्वात्तथात्वम् । “इन्द्रियंश्यः पराह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धे- रात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः” इत्यनेनेश्वरस्यैव सर्व्वेभ्यः परत्वेन कथितत्वम् । अतएव “संसारमूतः कथितः” विष्णुसं० तस्य सहस्रनामसु ४ कथित इत्येकं नाम व्याख्यातं च भाष्येउक्तरूपेणैव, गौणे कर्म्मणि क्त । यस्यावबोधाय कश्चिदर्थः प्रतिपाद्यते ५ तस्मिन्नर्थेत्रि० भावे क्त । ६ कथने न० । “पूर्व्ववृत्तकथितैः पुराविदः” रघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1640-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कथितः, त्रि, (कथ्यतेऽसौ । कथ + कर्म्मणि + क्तः ।) उक्तः । (यथा, श्रीभागवतम् । १० । १ । १ । “कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्य्ययोः” ॥ कथ + भावे क्तः । कथनम् । यथा रघुः । ११ । १० । “पूब्बवृत्तकथितैः पुराविदः सानुजः पितृसखस्य राघवः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-017-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कथित" आता है (40)
लपित कहा हुआ । बोला हुआ । कथितघुषित जिसकी घोषणा की गई हो । घोषित । ध्वनित । कथितशंसित कथित । घोषितअभिहित उक्त । कथित । कहा हुआउदीर्ण कथितवर्णित कथित । कहा हुआकीर्तित कथित । कहा हुआ । वर्णितसंदिष्ट कथित । कहा हुआ । बताया हुआनिष्ठ्यूत उक्त । कथितगदित कहा हुआ । कथितउदाहृत कथित । उक्तप्रलपित कहा हुआ । कथितप्रकीर्तित कथित । घोषितउदीरित कथित । कहा हुआनिगदित कथित । कहा हुआउच्चरित कथित । कहा हुआव्याहृत कहा हुआ । कथित । उक्तसमुक्त जिसे कहा गया हो । उक्त । कथितविशब्दित कहा हुआ । ध्वनित । कथितसंप्रोक्त कथित । कहा हुआ । बताया हुआ । जिसे घोषित किया गया होप्रव्याहृत भविष्य के रूप में कथितसंप्रकीर्तित अभिहिन । उक्त । कथितगुफ्त कथितमजकूर जिसका उल्लेख या चर्चा पहले हो चुकी हो । जिक्र किया हुआ । कथित । उक्तआलापित कथित । संभाषितगीत वह वाक्य, पद या छंद यो गाया जाता हो । गाने की चीज । गाना । विशेष— संगी…उदित जो उदय हुआ हो । निकला हुआख्यात प्रसिद्ध । विदित । मसहूरस्मृत जो स्मृति का विषय हो । याद किया हुआ । जो स्मरण में आया होजल्पित जो (बात) वास्तव में ठीक न हो । मिथ्याअपिगीर्ण स्तुत । प्रशंसितप्रस्तुत जिसकी स्तुति या प्रशंसा की गई होव्याख्यात जिसकी व्याख्या की गई होउद्ग्राहित हटाया हुआ । लिया हुआभणित कही हुई बात । वार्ता । कथाआशंसित इच्छितउदंचित आदृत । पूजितमंत्रित मंत्र द्वारा संस्कृत । अभिमंत्रित । निर्णीत । अवधारित (को॰)विवक्षित जिसकी आवश्यकता या इच्छा हो । इच्छित । अपेक्षितविजल्पित निरर्थक या ऊटपटाँग कहा हुआ

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संकथितकथित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + कथ + क्त 📚
अन्य सम्भावना: कथित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + कथ + क्त | संकथित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संकथित 📚 ➤ कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: वाक्यप्रबन्धे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कथित 📚कहा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संकथित: सम् + कथ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬