🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:48:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संख्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संख्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संख्य

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: counting up or over, reckoning or summing up, Pāṇ. iii, 2, 7 Sch. (ifc.; cf. गो-स्°)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संख्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. संख्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संख्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंख्यःसंख्यौसंख्याः
द्वितीयासंख्यम्संख्यौसंख्यान्
तृतीयासंख्येनसंख्याभ्याम्संख्यैः
चतुर्थीसंख्यायसंख्याभ्याम्संख्येभ्यः
पञ्चमीसंख्यात् / संख्याद्संख्याभ्याम्संख्येभ्यः
षष्ठीसंख्यस्यसंख्ययोःसंख्यानाम्
सप्तमीसंख्येसंख्ययोःसंख्येषु
सम्बोधनहे संख्यहे संख्यौहे संख्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संख्य
संख्य
saṃkhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संख्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्ख्य] युद्ध । समर । लड़ाई ।
संख्य २ वि॰ दे॰ संख्येय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-ख्य mfn. counting up or over, reckoning or summing up, Pāṇ. iii, 2, 7, Sch. (ifc.; cf. गो-स्˚)
सं-ख्य m. N. of a man, Cat.
सं-ख्य n. conflict, battle, war (only in loc.; cf. Naigh. ii, 17), MBh.; Kāv.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1128,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संख्यं War, battle, fight; संख्ये द्विषां वीररसं चकार Vikr. 1. 68, 70; Ve. 3. 25; Śi. 18. 70; Māl. 8. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1078-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्ख्य न० संख्यायते परस्परनामोच्चारणं क्रियतेऽत्र सम् + ख्या--घञर्थे क । १ युद्धे अमरः । अङ् । २ विचारे स्त्री अमरः । एवं ३ सम्यग्बुद्धौ राजनि० ४ द्रव्याश्रिते एकत्वद्वित्वादौ गुणभेदे च स्त्री टाप् । एकादिसंख्या- वाचकस्य संख्यासंख्येयोभयपरता “द्व्येकयोर्द्विवचनै- कवचने” इति पा० महाभाष्ये उक्ता । तेन घटानां पञ्चेत्यपि स्यात् “वार्त्ताकुरेका गुणसप्तयुक्ता” इत्यादि वैद्यके संख्यापरतया निर्देशोऽपि साधुः । किन्तु संख्यात्व जातानेव शक्तिः संख्यायुक्ते निरूढलक्षणेति विवकः तत्र एकादिदशान्ताः शब्दास्त्रिलिङ्गा विंशत्याद्यासु नियतस्त्रीलिङ्गादिकाः । तत्रापि विंशत्यादिशब्दाना बहुत्वसंख्यावाचकत्वेऽपि एकवचनान्ततैव । तदावृत्तै बहुवचनान्ता अपि पञ्च विंशतयः षट् शतानीत्याष्टि । तेषां विशेषसंज्ञा लीला० दर्शिता यथा “एकदशशतस- हस्रायतलक्षप्रयुतकोटयः क्रमशः । अर्बुदमब्जः (शङ्खः) खर्वनिखर्वौ महापद्मशङ्कवस्तस्मात् । जलधिश्चान्त्य मध्यं परार्द्धमिति दशगुणोत्तराः संज्ञाः संख्याया व्यव- [] हारार्थं कृताः पूर्वैः” । व्रह्माण्डपु० नामान्तराण्युक्तानि यथा “एकं दश शतं चैव सहस्रमयुतं तथा । लक्षं च नियुतञ्चैव कोटिरर्वुदमेव च । वृन्दः खर्वो निखर्वश्च शङ्खपद्मौ च सागरः । अन्त्यं मध्यं परार्द्धञ्च दशवृद्ध्या यथोत्तरम्” । संख्या च गणनव्यवहारे हेतुः यथोक्तं “गणनव्यवहारे तु हेतुः सङ्ख्याभिधीयते । नित्येषु नित्यमेकत्वमनित्येऽनित्यमुच्यते । द्वित्वादयः प- रार्द्धान्ता अपेक्षाबुद्धिजामता । अनेकाश्रयपर्य्याप्ता एते तु परिकीर्त्तिताः । अपेक्षावुद्धिनाशाच्च तेषां नाशो निरूपितः । अनेकैकत्वबुद्धिर्या सापेक्षाबुद्धिरुच्यते” भाषा० पर्य्याप्तिसम्बन्धेनैव अनेकाश्रिता समवायेन तु प्रत्येका- श्रितेति बोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5203-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्ख्यं, क्ली, (सम्यक् ख्यायतेऽत्रेति । सं + ख्या + बाहुलकात् कः ।) युद्धम् । इत्यमरः ॥ (यथा, गीतायाम् । १ । ४६ । “एवमुक्त्वार्ज्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ॥” सङ्ख्येये, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-216-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संख्यसंख्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: संख्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संख्य 📚 ➤ युद्ध । समर । लड़ाई उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): counting up or over, reckoning or summing up, Pāṇ. iii, 2, 7 Sch. (ifc.; cf. गो-स्°)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संख्य 📚युद्ध । समर । लड़ाई🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
संख्य
युद्ध के और नाम (२.८.१०४) — मृध, आस्कन्दन, समीक, साम्परायिक, समर, अनीक, रण, कलह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें