🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:22:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संख्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संख्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संख्या

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: counting up or over, reckoning or summing up, Pāṇ. iii, 2, 7 Sch. (ifc.; cf. गो-स्°)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संख्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सम् + चक्ष् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  3. संख्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. संख्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. संख्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. संख्या (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. संख्य (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संख्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंख्यासंख्येसंख्याः
द्वितीयासंख्याम्संख्येसंख्याः
तृतीयासंख्ययासंख्याभ्याम्संख्याभिः
चतुर्थीसंख्यायैसंख्याभ्याम्संख्याभ्यः
पञ्चमीसंख्यायाःसंख्याभ्याम्संख्याभ्यः
षष्ठीसंख्यायाःसंख्ययोःसंख्यानाम्
सप्तमीसंख्यायाम्संख्ययोःसंख्यासु
सम्बोधनहे संख्येहे संख्येहे संख्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संख्या
संख्या
saṃkhyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विचार करना (1.5.3) चर्चा · विचारणा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संख्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ सङ्ख्या]
१. वस्तुओं का वह परिमाण जो गिनकर जाना जाय । एक, दो, तीन, चार, आदि की गिनती । तादाद । शुमार ।
२. गणित में वह अंक जो किसी वस्तु का, गिनती में, परिमाण बतलावे । अदद ।
३. वैद्यक में संप्राप्ति के पाँच भेदों में से एक भेद । अन्य चार भेद विकल्प, प्राधान्य बल और काल है ।
४. बुद्धि ।
५. विचार ।
६. रीति । पद्धति । ढंग (को॰) ।
७. योग । जोड़ (को॰) ।
८. नाम । आख्या । संज्ञा (को॰) ।
९. समाचार पत्रों पर दिया गया क्रमांक (को॰) ।
१०. किसी सामयिक पत्र आदि की विशिष्ट संख्यावली प्रति (को॰) ।
११. रेखागणित में कोणमान (को॰) ।
१२. संग्राम । युद्ध (को॰) । यौ॰—संख्यपद = अंक । संख्यापरित्यक्त = असंख्य । संख्यातीत । संख्यामंगलग्रंथि = बरसगाँठ समारोह । संख्यालिपि । संख्या- वाचक = (१) संख्यासूचक । संख्या बतानेवाला । (२) अंक । संख्याविधान = गणना करना । संख्याश्ब्द = अंक । संख्याविधान संख्यासमापन = शिव । संख्यासूचक = संख्यावाचक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-√ ख्या P. -ख्याति, to reckon or count up, sum up, enumerate, calculate, ŚBr.; Mn.; MBh. &c.; to estimate by (instr.), MBh.; Ā. (only aor. सं-अख्यत) to appear along with, be connected with, belong to (instr.), RV.; VS. : Caus. -ख्यापयति, to cause to be looked at or observed by (instr.), TS.; ŚBr.
सं-ख्या (आ), f., see below
सं-ख्या f. reckoning or summing up, numeration, calculation (ifc. = ‘numbered or reckoned among’), R.; Ragh.; Rājat.
a number, sum, total (ifc. ‘amounting to’), ŚBr. &c. &c.
a numeral, Prāt.; Pāṇ. &c.
(in gram.) number (as expressed by case terminations or personal t˚), Kāś. on Pāṇ. ii, 3, 1
deliberation, reasoning, reflection, reason, intellect, MBh.; Kāv.
name, appellation (= आख्या), R.
a partic. high number, Buddh.
manner, MW.
(in geom.) a gnomon (for ascertaining the points of the compass), RāmRās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1128,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संख्या {c2c} P. 1 To count, enumerate, calculate, sum up; तावंत्येव च तत्त्वानि सांख्यैः संख्यायंते Ś. B. --2 Ved. To appear along with, be connected with.
संख्या 1 Enumeration, reckoning, calculation; संख्यामिवैषां भ्रमरश्चकार R. 16. 47. --2 A number. --3 A numeral. --4 Sum. --5 Reason, understanding, intellect. --6 Deliberation, reflection. --7 Manner. --Comp. --धतिग, अतीत a. beyond number, innumerable, countless. --मात्रं mere numeration. --वाचक a. expressive of number. --(कः) a numeral. --समापनः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1078-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संख्या" आता है (17)
संख्यान संख्या । गिनतीसन्नय समूह । झुंड । संख्या । परिमाण । तादादठो † अव्य॰ एक शब्द जो पूरबी हिंदी में संख्याचाचक शब्दों के आगे लगाया जाता…अदद संख्या । अंक । गिनतीनंबर संख्या । अंक । अदद । जैसे,—उसपर अँगरेजी में कुछ नंवर लिखा हुआ था । क्र…गिनती वस्तुओँ को समूह से तथा एक दूसरी से अलग अलग करके उनकी संख्या निश्चित कर…तादाद संख्या । गिनती । शुमारबराबर मान, मात्रा, संख्या, गुण, महत्व, मूल्य, आदि के विचार से समान् । किसी क…हिंदसा संख्या । अददपरिवर्द्धन संख्या, गुण आदि में किसी वस्तु की खूब बढ़ती होना । सम्यक् प्रकार से वृ…काल समय । वक्त । वह संबंधसत्ता जिसके द्वारा, भूत, भविष्य, वर्तमान आदि की प…समवाय समूह । झुंडविस्तर प्रसार । फैलाव । दे॰ 'विस्तार'संख्यात परिगणित । गिना हुआमन में ठानना । इरादा करना । नीयत बिगड़ना = दे॰ 'नीयत बद होना' । नीयत भरना…दिशा नियत स्थान के अतिरिक्त शेष विस्तार । ओर । तरफ । जैसे,—जिस दिशा में घोड…गणना गिनती । शुमार

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संख्यासंख्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सम् + चक्ष् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — आशीर्लिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) | संख्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संख्या 📚 ➤ वस्तुओं का वह परिमाण जो गिनकर जाना जाय । एक, दो, तीन, चार, आदि की गिनत… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): counting up or over, reckoning or summing up, Pāṇ. iii, 2, 7 Sch. (ifc.; cf. गो-स्°)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संख्या 📚वस्तुओं का वह परिमाण जो गिनकर जाना जाय । एक, दो, तीन, चार, आदि की गिनत…🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
संख्या
विचार करना (१.५.३) — चर्चा, विचारणा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें