🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:10:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संचकित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संचकित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संचकित

अर्थ: तृप्त होना, संतुष्ट होना, चकमा देना, धोखा देना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: तृप्तौ प्रतीघाते च

अंग्रेज़ी: to be satisfied, to be contended, to repel, to cheat, to betray

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चकित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + चक् + क्त
  2. चकित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + चक् + क्त
  3. संचकित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. संचकित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चकित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचकितःचकितौचकिताः
द्वितीयाचकितम्चकितौचकितान्
तृतीयाचकितेनचकिताभ्याम्चकितैः
चतुर्थीचकितायचकिताभ्याम्चकितेभ्यः
पञ्चमीचकितात् / चकिताद्चकिताभ्याम्चकितेभ्यः
षष्ठीचकितस्यचकितयोःचकितानाम्
सप्तमीचकितेचकितयोःचकितेषु
सम्बोधनहे चकितहे चकितौहे चकिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चक् (भ्वादिगण) · अर्थ: तृप्त होना, संतुष्ट होना, चकमा देना, धोखा देना (तृप्तौ प्रतीघाते च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचकतेचकेतेचकन्ते
मध्यमचकसेचकेथेचकध्वे
उत्तमचकेचकावहेचकामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): चकते · लिट् (आत्मने.): चेके · लुट् (आत्मने.): चकिता · लृट् (आत्मने.): चकिष्यते · लोट् (आत्मने.): चकताम् · लङ् (आत्मने.): अचकत · विधिलिङ् (आत्मने.): चकेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चकिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अचकिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अचकिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चकन · ण्वुल्: चाककः · तृच्: चकिता · ण्यत्: चाक्यः · तव्य: चकितव्यः · अनीयर्: चकनीयः · क्त: चकितः · क्तवतु: चकितवान् · शानच्: चकमानः · क्त्वा: चकित्वा · ल्यप्: प्रचक्य · तुमुन्: चकितुम् · णमुल्: चाकम् · घञ्: चाकः · क्तिन्: चक्ति · क्वसु: चेकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चकित
चकित
cakita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चकित १ वि॰ [सं॰]
१. चकपकाया हुआ । विस्मित । आश्यर्यान्वित । दंग । हक्का बक्का । भौचक्का । भ्रांत ।
२. हैरान । घबराया हुआ । उ॰—(क) अजित रूप ह्वै शैल घरो हरि जलनिधि माथिबे काज । सुर अरु असुर चकित भए देखे किए भक्त के काज ।—सूर (शब्द॰) (ख) लछिमन दीख उमाकृत वेषा । चकित भए भ्रम हृदय विशेषा ।—तुलसी (शब्द॰) । (ग) जागै बुध विद्या हित पंडित चकित चित जागै लोभी लालची धरनि धन धाम के ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. चौकन्ना । सशंकित । डरा हुआ ।
४. डरपोक । कायर ।
चकित २ संज्ञा पुं॰
१. विस्मय ।
२. आशंका । व्यर्थ भय ।
३. कायरता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चकित mfn. trembling, timid, frightened, Mṛcch. i, 16; Ragh.; Megh. &c. (अ- neg. ‘not staggering’, as the gait, Daś.)
चकित n. trembling, timidity, alarm, Mṛcch. &c.
चकित See √ चक्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (380,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चकित a. [चक् कर्तरिक्त] 1 Shaking, trembling (through fear); भय˚, साध्वस˚; Me. 27. --2 Frightened, made to tremble, startled; व्याधानुसारचकिता हिरणीव यासि Mk. 1. 17; Amaru. 46; Me. 14. --3 Afraid, timid, apprehensive; चकितविलोकितसकलदिशा Gīt. 2; पौलस्त्यचकितेश्वराः (दिशः) R. 10. 73. --तं 1 Trembling. --2 Alarm, fear. --तं ind. With fear, in a startled manner, alarmingly, with awe; चकितमुपैमि तथापि पार्श्वमस्य M. 1. 11; सभयचकितं Gīt. 5; Śānti. 4. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0480-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चकित न० चक--भावे क्त । १ भये २ सम्भ्रमे च । “कुतो- ऽपि दयितस्याग्रे चकितं मयसम्भ्रमः” सा० व० उक्ते ३ स्त्रीणां सात्त्विकालङ्कारभेदे यथा “त्रस्यन्ती चलशफरी- विघट्टितोसूर्वामोरूरतिशयमाप विभ्रमस्य । क्षभ्रन्ति प्रस- भमहो विनाऽपि हेतोर्लीलाभिः किमु सति कारणे तरुण्यः “सचकितसस्मितवक्त्रवारिजश्रीः” । भय- चकितमाहवे निजम्” माघः । “भः समभनगा यस्या साष्टच्छिदिह चकिता” वृ० र० उक्ते ३ छन्दोभेदे स्त्री । कर्चरि क्त । ४ शङ्किते ५ भीते च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2806,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चकितं, त्रि, (चक भ्रान्तौ + क्तः ।) भीतम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, कलाविलासे । २ । ८ । “दत्त्वा दिशि दिशि दृष्टिं याचकचकितोऽव- गुण्ठनं कृत्वा । चौर इव कुटिलचारी पलायते विकटरथ्याभिः ॥ क्ली, भावे क्तः । भयम् । नायिकालङ्कारविशेषः । तल्लक्षणं यदुक्तं साहित्यदर्पणे । ३ । १२१ । “कुतीऽपि दयितस्याग्रे चकितं भयसम्भ्रमः ॥”) “प्रियाग्रे चकितं भीतेरस्थानेऽपि भयंमहत् ।” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ (स्त्री, छन्दोविशेषः । यथा, छन्दोमञ्जर्य्याम् । “भात् समतनगैरष्टच्छेदे स्यादिह चकिता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-409-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चकित" आता है (29)
विस्मित जिसे विस्मय या आश्चर्य हुआ हो । चकितसविस्मय चकित । विस्मितविस्मेर भौचक्का । आश्चर्यान्वित । चकितससाध्वस चकित । भयभीत । डरा हुआसाश्चर्य आश्चर्यन्वित । चकित । भौचकसस्मय आश्चर्ययुक्त । चकितजिह्मित घूमा हुआ । फिरा हुआ । चकित । विस्मितदंग विस्मित । चकित । आश्चर्यान्वित । स्तब्ध । हक्का बक्का । क्रि॰ प्र॰—रह …होज चकित । हैरान । आश्चर्य में पड़ा हुआचकपक भौचक्का । चकित । हक्का बक्का । स्तंभितभैचक पु वि॰ चकपकाया हुआ । घबराया हुआ । चकित । विस्मित । क्रि॰ प्र॰— करना ।—…शशदर हक्का बक्का । चकित । आश्चर्यपूर्णहकदक हक्का बक्का । स्तंभित । चकित । क्रि॰ प्र॰—रहना ।—होनाहकधक चकित । भौचक्का । बेसुध । हक्का- बक्काहैरती आश्चर्य में पड़ा हुआ । चकित । निस्तब्धहैरान आश्चर्य । स्तब्ध । चकित । दंग । भौचक्का । जैसे,—(क) मैं उसे एकबारगी यह…अचंभित पु वि॰ आश्चर्यित । चकित । विस्मितआचरजित पु वि॰ आश्चर्यित । चकित । विस्तितबिसमादी बिस्मय से युक्त । चकितआश्चर्यित विस्मित । चकितमुतहैय्यर हैरत में पड़ा हुआ । स्तब्ध । चकितत्रस्त भयभीत । डरा हूआअवाक् चुप । मौन । चुपचापसंजात उत्पन्नअकबक निरर्थक वाक्य । असंबद्ध प्रलाप । अंड बंड । अनाप शनापठगना धोखा देकर माल लूटना । छल और धूर्तता से धन हरण करनाभोरा प्रायः एक फुट लंबी एक प्रकार की मछली जो युक्तप्रात (उत्तर प्रदेश), मद्…सादिर निस्तब्धउदभ्रांन घूमता हुआ । चक्कर मारना हुआ

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संचकितचकित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + चक् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: चकित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + चक् + क्त | संचकित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संचकित 📚 ➤ तृप्त होना, संतुष्ट होना, चकमा देना, धोखा देना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: तृप्तौ प्रतीघाते च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चकित 📚चकपकाया हुआ । विस्मित । आश्यर्यान्वित । दंग । हक्का बक्का । भौचक्का । …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संचकित: सम् + चक् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬