🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:57:41 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संचिता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संचिता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संचिता

अर्थ: चुनना, बटोरना, एकत्र करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: चयने · पर्याय: चित्या, चिति

अंग्रेज़ी: to collect, to select, to pick

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सम् + चि + क्त
  2. चिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सम् + चि + क्त
  3. चिता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सम् + चि + क्त
  4. चित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सम् + चि + क्त
  5. संचिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. चिता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: सम् + चि + क्त
  7. चित (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: सम् + चि + क्त
  8. संचिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चिता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचिताचितेचिताः
द्वितीयाचिताम्चितेचिताः
तृतीयाचितयाचिताभ्याम्चिताभिः
चतुर्थीचितायैचिताभ्याम्चिताभ्यः
पञ्चमीचितायाःचिताभ्याम्चिताभ्यः
षष्ठीचितायाःचितयोःचितानाम्
सप्तमीचितायाम्चितयोःचितासु
सम्बोधनहे चितेहे चितेहे चिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चि (स्वादिगण) · अर्थ: चुनना, बटोरना, एकत्र करना (चयने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचिनोतिचिनुतःचिन्वन्ति
मध्यमचिनोषिचिनुथःचिनुथ
उत्तमचिनोमिचिनुवः / चिन्वःचिनुमः / चिन्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चिनोति · लट् (आत्मने.): चिनुते · लिट्: चिकाय · लिट् (आत्मने.): चिक्ये · लुट्: चेता · लुट् (आत्मने.): चेता · लृट्: चेष्यति · लृट् (आत्मने.): चेष्यते · लोट्: चिनुतात् · लोट् (आत्मने.): चिनुताम् · लङ्: अचिनोत् · लङ् (आत्मने.): अचिनुत · विधिलिङ्: चिनुयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): चिन्वीत · आशीर्लिङ्: चीयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चेषीष्ट · लुङ्: अचैषीत् · लुङ् (आत्मने.): अचेष्ट · लृङ्: अचेष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अचेष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चयन · ण्वुल्: चायकः · तृच्: चेता · यत्: चेयः · तव्य: चेतव्यः · अनीयर्: चयनीयः · क्त: चितः · क्तवतु: चितवान् · शतृ: चिन्वन् · स्य-शतृ: चेष्यन् · शानच्: चिन्वानः · क्त्वा: चित्वा · ल्यप्: प्रचित्य · तुमुन्: चेतुम् · णमुल्: चायम् · घञ्: चायः · क्तिन्: चिति · क्वसु: चिकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चिता
चिता
citā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चिता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ चिन्ता]
१. ध्यान । भावना ।
२. वह भावना । जो किसी प्राप्त दुःख या दुःख की आशंका आदि से हो । सोच । फिक्र । खटका । उ॰—चिंता ज्वाल शरीर वन, दावा लगि लगि जाय । प्रगट धुवाँ नहिं देखिए, उर अंतर धुँधुआय ।—गिरधर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰—चिंता लगना = चिंता का बराबर बना रहना । जैसे,— मुझे दिन रात इसी की चिंता लगी रहती है । कुछ चिंता नहीं = कुछ परवाह नहीं । कोई खटके की बात नहीं । विशेष—साहित्य में चिंता करुण रस का व्यभिचारी भाव माना जाता है, अतः वियोग की दस दशाओं में से चिंता दूसरी दशा मानी गई है ।
३. मनन । चिंतन । गंभीर विचार । यौ॰—चिंताधारा—विचार की दिशा ।
चिता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चनकर रखी हुई लकड़ियों का ढेर जिसपर रखकर मुरदा जलाया जाता है । मृतक से शवदाह के लिये बिछाई हुई लकड़ियों का राशी । क्रि॰ प्र॰—बनाना ।—लगाना । पर्या॰—चित्या । चिति । चैत्य । काष्ठमठी । यौ॰—चितापिंड़ = वह पिंड़दान जो शवदाह के उपरांत होता है । चिताभस्म = चिता की राख । मुहा॰—चिता चुनना = शवदाह के लिये लकड़ियों को नीचे ऊपर क्रम से रखना । चिता साजना । चिता तैयार करना । चिता पर चढ़ना = मरना । चिता में बैठना = सति होने के लिये विधवा का मृत पति की चिता में बैठना । मृत पति के शरीर के साथ जलना । सती होना । चिता साजना = दे॰ 'चिता चुनना' ।
२. श्मशान । मरघट । उ॰—भीख माँगि भव खाहिं चिता नित सोवहिं । नाचहिं नगन पिशाच, पिसाचिन जोवहिं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिता (आ), f. a layer, pile of wood, funeral pile, Lāṭy. viii; MBh. &c.
a heap, multitude, L.
चिता f. of ˚त.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (394,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिता 1 A funeral pile, pyre; कुरु संप्रति तावदाशु भे प्रणिपातांजलियाचितश्चितां Ku. 4. 35; चिताधिरोहणं R. 8. 57; चिताभस्मन् Ku. 5. 69. --2 A heap, [] assemblage, multitude. --Comp. --अग्निः the funeral fire. --चूडकं a pyre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0492-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिता, स्त्री, (चीयते श्मशानाग्निरस्यां यद्वा चीयते उच्चीयतेऽसौ प्रेतस्य परलोकशर्म्मणे इति । चि + अधिकरणे वा कर्म्मणि क्तस्ततष्टाप् ।) शवदाहाधारचुल्ली । तत्पर्य्यायः । चित्या २ । इत्यमरः । २ । ९ । ११७ ॥ काष्ठमठी ३ चैत्यम् ४ चिताचूडकम् ५ चित्यम् ६ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ चितिः ७ । (यथा, महाभारते । ३ । २१९ । १७ । “चिताग्नेरुद्वहन्नाज्यं पक्षाभ्यां तत् प्रवर्त्तते ॥”) संहतिः । इति मेदिनी । ते, १८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-447-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चिता" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संचिताचिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सम् + चि + क्त 📚
अन्य सम्भावना: चिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सम् + चि + क्त | चिता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: सम् + चि + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संचिता 📚 ➤ चुनना, बटोरना, एकत्र करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: चयने · पर्याय: चित्या, चिति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चिता 📚ध्यान । भावना🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चिता
चिता (२.८.११७) — चित्या, चिति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संचिता: सम् + चि + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬