🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:13:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संथा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सम्+थाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सम्

अर्थ: धातु या कृदन्त (क) के साथ मिलकर , साथ साथ- यथा संगम, संभाषण, संधा, संयुज् आदि में शब्दों से पूर्व उपसर्ग के रुप में लगकर इसका निम्नांकित अर्थ हैं (ख) कभी कभी यह धातु के अर्थ को प्रकट कर देता हैं, और इसका अर्थ होता हैं

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. स (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

थाः

अर्थ: पहाड़

व्युत्पत्ति: थुड् + ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. थ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. थ (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — थ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाथःथौथाः
द्वितीयाथम्थौथान्
तृतीयाथेनथाभ्याम्थैः
चतुर्थीथायथाभ्याम्थेभ्यः
पञ्चमीथात् / थाद्थाभ्याम्थेभ्यः
षष्ठीथस्यथयोःथानाम्
सप्तमीथेथयोःथेषु
सम्बोधनहे थहे थौहे थाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सम्
सम्
sam
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सम्पूर्ण (3.1.63) सर्व
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सम् अव्य॰ [सं॰] दे॰ सं ।
सम् द्दंड वि॰ [सं॰ समुद् दण्ड]
१. ऊपर उठाया हुआ । जैसे,—हाथ ।
२. (लाक्ष॰) खौफनाक । भयानक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सम् or स्तम् cl. 1. P. समति or स्तमति, to be disturbed (accord. to some ‘to be undisturbed’; cf. √ शम्), Dhātup. xix, 82; cl. 10. P. समयति or स्तमयति, to be agitated or disturbed, Vop.
2. सम् ind. (connected with 7. स and 2. सम, and opp. to 3. वि, q.v.) with, together with, along with, together, altogether (used as a preposition or prefix to verbs and verbal derivatives, like Gk. σύν, Lat. con, and expressing ‘conjunction’, ‘union’, ‘thoroughness’, ‘intensity’, ‘completeness’ e.g. सं√ युज्, ‘to join together’; सं-√ धा, ‘to place together’; सं-धि, ‘placing together’; सं-√ तप्, ‘to consume utterly by burning’; सम्-उच्छेद, ‘destroying altogether, complete destruction’; in Ved. the verb connected with it has sometimes to be supplied, e.g. आपो अग्निम् यशसः सं हि पूर्वीः, ‘for many glorious waters surrounded Agni’; it is sometimes prefixed to nouns in the sense of 2. सम, ‘same’; cf. समर्थ), RV. &c.;
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1152,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम् {vI.v} {c1c} P. (समति) 1 To be confused or agitated. --2 Not to be confused or agitated. {vII.v} {c10c} U. (समयति-ते) To be agitated.
सम् ind. 1 As a prefix to verbs and verbal derivatives it means (a) with, together with, together; as in संगम्, संभाषण, संधा, संयुज् &c. (b) Sometimes it intensifies the meaning of the simple root, and may be translated by ‘very, quite, greatly, thoroughly, very much’; संतुष्, संतोष, संन्यस्, संन्यास, संताप &c. (c) It also expresses completeness, perfection, or beauty. --2 As prefixed to nouns to form comp. it means ‘like, same, similar,’ as in समर्थ. --3 Sometimes it means ‘near’, ‘before’; as in समक्ष. --4 In the Vedas it is sometimes used as a [] separable preposition (with instr.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1092-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम् अव्य० सो--वा० कमु । १ सम्यगर्थे २ प्रकर्षे ३ सङ्गतौ ४ शोभने शब्दच० । ५ समुच्चये हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5228,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्, व्य, समार्थः । प्रकृष्टार्थः । सङ्गतः । शोभनः । इति शब्दरत्नावली ॥ समुच्चयः । इति हेम- चन्द्रः ॥ चतुर्थोपसर्गः । इति व्याकरणम् ॥ अस्यार्थविशेषाः संशब्दे द्रष्टव्याः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-266-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सम्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सम्अव्ययम् 📚
थाःथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: थ (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सम् 📚 ➤ धातु या कृदन्त (क) के साथ मिलकर , साथ साथ- यथा संगम, संभाषण, संधा, संयुज् आदि में शब्दों से पूर्व उपसर्ग के रुप में लगकर इसका निम्नांकित अर्थ हैं (ख) कभी कभी यह धातु के अर्थ को प्रकट कर देता हैं, और इसका अर्थ होता हैं

थाः 📚 ➤ पहाड़

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सम् 📚दे॰ 'सं'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
संथासम् + थाःअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • थाः: थुड् + ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें