🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:16:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संदल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संदल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संदल

अर्थ: चीरना, फाड़ना, टुकड़े करना

संस्कृत: विदारणे

अंग्रेज़ी: to break, to cut, to slice, to do pieces

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सम् + दल् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. सम् + दल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — दल् (चुरादिगण) · अर्थ: चीरना, फाड़ना, टुकड़े करना (विदारणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदलतात् / दलताद् / दलतु / दालयतात् / दालयताद् / दालयतुदलताम् / दालयताम्दलन्तु / दालयन्तु
मध्यमदल / दलतात् / दलताद् / दालय / दालयतात् / दालयताद्दलतम् / दालयतम्दलत / दालयत
उत्तमदलानि / दालयानिदलाव / दालयावदलाम / दालयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दलति · लट् (आत्मने.): दालयते · लिट्: ददाल · लिट् (आत्मने.): दालयाञ्चक्रे · लुट्: दलिता · लुट् (आत्मने.): दालयिता · लृट्: दलिष्यति · लृट् (आत्मने.): दालयिष्यते · लोट्: दलतात् · लोट् (आत्मने.): दालयताम् · लङ्: अदलत् · लङ् (आत्मने.): अदालयत · विधिलिङ्: दलेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): दालयेत · आशीर्लिङ्: दल्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): दालयिषीष्ट · लुङ्: अदालीत् · लुङ् (आत्मने.): अदीदलत · लृङ्: अदलिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अदालयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दलन · ण्वुल्: दालकः · तृच्: दलिता · यत्: दाल्यः · ण्यत्: दाल्यः · तव्य: दलितव्यः · अनीयर्: दलनीयः · क्त: दलितः · क्तवतु: दलितवान् · शतृ: दलन् · स्य-शतृ: दलिष्यन् · शानच्: दालयमानः · क्त्वा: दलित्वा · ल्यप्: प्रदल्य · तुमुन्: दलितुम् · णमुल्: दालम् · घञ्: दालः · क्तिन्: दल्ति · क्वसु: देलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दल्
दल्
dal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
पत्ते के नाम (2.4.14) पत्र · पलाश · छदन · पर्ण · छद
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दल् (= √ दॄ) cl. 1. ˚लति (pf. ददाल, Bhaṭṭ. xiv; aor. pl. अदालिषुर्, xv) to crack, fly open, split, open (as a bud), Suśr. ii, 16; Śiś. ix, 15; Bhām. i, 4; Amar.; Gīt.; Dhūrtas. : Caus. दालयति, to cause to burst, Suśr.; Bhaṭṭ. : दल्˚ id., Anargh., Gīt. i, 8, Sch. ; to expel, Mālatīm. viii, 1; Kathās. lviii, 8; cii, 58; cf. अव-, उद्-, वि-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (471,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दल् {c1c} P. (दलति, दलित) 1 To burst open, split, cleave, crack; दलति हृदयं गाढोद्वेगं द्विधा तु न भिद्यते U. 3. 31; अपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयं 1. 28; Māl. 9. 12, 20; दलति न सा हृदि विरहभरेण Gīt. 7; Amaru. 38. --2 To expand, bloom, open (as a flower); दलन्नवनीलोत्पल U. 1; स्वच्छंदं दलदरविंद ते मरंदं विंदंतो विदधतु गुंजितं मिलिंदाः Bv. 1. 15; Śi. 6. 23; Ki. 10. 39. --Caus. (द-दा-लयति) 1 To cause to burst, tear asunder. --2 To cut, divide, split. --3 To dispel, drive or chase away; Māl. 8. 1. --4 To wither. --WITH उद् (caus.) to tear up. --वि {1} to break, split, crack; त्वदिषुभिर्व्यदलिष्यदसावपि N. 4. 88. {2} to dig up.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0559-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संदलसम् + दल् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सम् + दल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संदल 📚 ➤ चीरना, फाड़ना, टुकड़े करना
संस्कृत: विदारणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दल् 📚(= √ दॄ) cl. 1. ˚लति (pf. ददाल, Bhaṭṭ. xiv; aor. pl. अदालिषुर्, xv) to…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें