🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:13:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संदलित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संदलित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संदलित

अर्थ: कुम्भलाना, म्लान होना, चीरना, फाड़ना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: विशरणे विदारणे च

अंग्रेज़ी: to break,to split,to expand,to open,to cut,to decline, to wither, to tear, to fade

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + दल् + क्त
  2. दलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + दल् + क्त
  3. संदलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. संदलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दलित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादलितःदलितौदलिताः
द्वितीयादलितम्दलितौदलितान्
तृतीयादलितेनदलिताभ्याम्दलितैः
चतुर्थीदलितायदलिताभ्याम्दलितेभ्यः
पञ्चमीदलितात् / दलिताद्दलिताभ्याम्दलितेभ्यः
षष्ठीदलितस्यदलितयोःदलितानाम्
सप्तमीदलितेदलितयोःदलितेषु
सम्बोधनहे दलितहे दलितौहे दलिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दल् (भ्वादिगण) · अर्थ: कुम्भलाना, म्लान होना, चीरना, फाड़ना (विशरणे विदारणे च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदलतिदलतःदलन्ति
मध्यमदलसिदलथःदलथ
उत्तमदलामिदलावःदलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: दलति · लिट्: ददाल · लुट्: दलिता · लृट्: दलिष्यति · लोट्: दलतात् · लङ्: अदलत् · विधिलिङ्: दलेत् · आशीर्लिङ्: दल्यात् · लुङ्: अदालीत् · लृङ्: अदलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दलन · ण्वुल्: दालकः · तृच्: दलिता · ण्यत्: दाल्यः · तव्य: दलितव्यः · अनीयर्: दलनीयः · क्त: दलितः · क्तवतु: दलितवान् · शतृ: दलन् · स्य-शतृ: दलिष्यन् · क्त्वा: दलित्वा · ल्यप्: प्रदल्य · तुमुन्: दलितुम् · णमुल्: दालम् · घञ्: दालः · क्तिन्: दल्ति · क्वसु: देलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दलित
दलित
dalita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दलित वि॰ [सं॰]
१. मीड़ा हुआ । मसला हुआ । मर्दित ।
२. रौंदा हुआ । कुचला हुआ ।
३. खंडित । टुकड़े टुकड़े किया हुआ ।
४. विनष्ट किया हुआ ।
५. जो दबा रखा गया हो । दबाया हुआ । जैसे,—भारत की दलित जातियाँ भी अब उठ रही हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द˚लित mfn. (g. कृतादि, Gaṇap.) burst, split, broken, torn asunder, MBh. viii, 4633; VarBṛS.; Bhartṛ. &c.
unfolded, blown, Sāh. x, 66 a/b
halved, Sūryas. iv, 12
divided into degrees, xiii, 5 f.
driven asunder, scattered, dispersed, destroyed, Kām.; Bhaktām. 1 and 18; Caurap.; Prab. v f.; BrahmottKh. iv, 59
ground, Śiś. vi, 35
displayed, Prab. ii, 35
cf. सं-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (471,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दलित p. p. [दल्-क्त] 1 Broken, torn, rent, burst, split. --2 Opened, expanded. --3 Bisected. --4 Driven asunder, dispelled, scattered. --5 Trodden down, crushed, destroyed. --6 Manifested, displayed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0559-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दलित त्रि० दल--क्त । १ विकशिते । २ खण्डिते ३ अर्द्धीकृते । “व्येका दलिता विभाजितेष्टेन” “दलिता बाधे तयोः स्याताम्” लीला० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3477,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दलितं, त्रि, (दलमस्य जातम् । दल + तारका- दित्वात् इतच् । प्रफुल्लम् । इति हेमचन्द्रः । ४ । १९४ ॥ (दल + क्त ।) खण्डितम् । यथा, -- दलिताञ्जनमेघपुञ्जेत्यादि क्रमदीपिका ॥ (यथा च प्रबोधचन्द्रोदये । २ । ३५ । “दलितकुचनखाङ्गमङ्गपालीं रचय ममाङ्कमुपेत्य पीवरोरु ! ॥” विक्षिप्तम् । यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३०२ । “दलिते पलालपुञ्जे वृषभं परिभवति गृहपतौ कुपिते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-690-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "दलित" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संदलितदलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + दल् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: दलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + दल् + क्त | संदलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संदलित 📚 ➤ कुम्भलाना, म्लान होना, चीरना, फाड़ना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: विशरणे विदारणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दलित 📚मीड़ा हुआ । मसला हुआ । मर्दित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संदलित: सम् + दल् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬