🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:46:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संदीपन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संदीपन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संदीपन

अर्थ: प्रकाशित होना, चमकना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: दीप्तौ

अंग्रेज़ी: to shine,to burn,to be illustrious, to glow

व्युत्पत्ति: दीप् + णिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दीपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + दीप् + ल्युट्
  2. संदीपन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. संदीपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — दीपन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादीपनम्दीपनेदीपनानि
द्वितीयादीपनम्दीपनेदीपनानि
तृतीयादीपनेनदीपनाभ्याम्दीपनैः
चतुर्थीदीपनायदीपनाभ्याम्दीपनेभ्यः
पञ्चमीदीपनात् / दीपनाद्दीपनाभ्याम्दीपनेभ्यः
षष्ठीदीपनस्यदीपनयोःदीपनानाम्
सप्तमीदीपनेदीपनयोःदीपनेषु
सम्बोधनहे दीपनहे दीपनेहे दीपनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — दीप् (दिवादिगण) · अर्थ: प्रकाशित होना, चमकना (दीप्तौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमदीप्यतेदीप्येतेदीप्यन्ते
मध्यमदीप्यसेदीप्येथेदीप्यध्वे
उत्तमदीप्येदीप्यावहेदीप्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): दीप्यते · लिट् (आत्मने.): दिदीपे · लुट् (आत्मने.): दीपिता · लृट् (आत्मने.): दीपिष्यते · लोट् (आत्मने.): दीप्यताम् · लङ् (आत्मने.): अदीप्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): दीप्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): दीपिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अदीपि · लृङ् (आत्मने.): अदीपिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: दीपन · ण्वुल्: दीपकः · तृच्: दीपिता · ण्यत्: दीप्यः · तव्य: दीपितव्यः · अनीयर्: दीपनीयः · क्त: दीप्तः · क्तवतु: दीप्तवान् · शानच्: दीप्यमानः · क्त्वा: दीपित्वा · ल्यप्: प्रदीप्य · तुमुन्: दीपितुम् · णमुल्: दीपम् · घञ्: दीपः · क्तिन्: दीप्ति · क्वसु: दिदीप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दीपन
दीपन
dīpana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दीपन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ दीपनीय, दीपित, दीप्य]
१. प्रकाशित । प्रज्वलित या प्रकाशित करने का काम । प्रकाश के लिये जलाने का काम ।
२. जठराग्नि को तीव्र करने की क्रिया । भूख को उभारने की क्रिया ।
३. आवेग उत्पन्न करना । उत्तेजना । जैसे, काम का दीपन ।
दीपन २ वि॰ दीपन करनेवाला । जठराग्निवर्धक । अग्निमांद्य दूर करनेवाला ।
दीपन ३ संज्ञा पुं॰
१. तगरमूल । तगर की जड़ या लकड़ी ।
२. मयूरशिखा नाम की बूटी ।
३. कुंकुम । केसर ।
४. पलांडु । प्याज ।
४. कासमर्द । कसौदा ।
६. मंत्र के उन दस संस्कारों में से एक जिनके बिना मंत्र सिद्ध नहीं होता ।
७. रसेश्वर दर्शन के अनुसार पारे का सातवाँ संस्कार । विशेष— इस दर्शन को माननेवाले रस या पारे ही को संसार- परपार— प्राप्ति का कारण और रस—शास्त्र को देहवेधपूर्वक मुक्ति का साधन मानते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीपन mf(ई)n. kindling, inflaming, setting on fire, MBh.; Hariv.; Kālid.
digestive, stimulating (cf. अग्नि- and अनल-), Suśr.
दीपन m. N. of certain digestive plants (= मयूर-शिख, शालिञ्च-शाक or कास-मर्द), L.
an onion, L.
दीपन n. the act of kindling &c., R.; Pañc.; Daś.
promoting digestion, Suśr.
a digestive or tonic, Suśr.
the root of Tabernaemontana Coronaria (cf. दीन), L.
a partic. process to which minerals are subjected, Sarvad.
a partic. procedure with a magic formula, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (481,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दीपन a. [दीप् णिच् ल्युट् वा] 1 Kindling, inflaming, &c. --2 Digestive, tonic. --3 Exciting, animating, stimulating; Māl. 9. 46. --नं 1 Kindling, inflaming. --2 A tonic stimulating digestion. --3 Exciting, stimulating. --4 Lighting, illuminating. --5 Promoting digestion. --6 Saffron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0568-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीपन त्रि० दीपयति वह्निम् दीप--णिच्--ल्यु । १ तगरमूले रत्नमा० २ कूङ्कुमे त्रिका० । ३ मयूरशिखावृक्षे ४ शालि- ञ्चशाके च पु० शब्दच० ५ कासमर्दे ६ पलाण्डौ च पु० राजनि० । ७ दीघकमात्रे त्रि० । भावे ल्युट् । ८ प्रकाशने न० ९ ग्राह्यमन्त्रसंस्कारभेदे च “मन्त्राणां दश कथ्यन्ते संस्काराः सिद्धिदायिनः । जननं जीवनं पश्चात्ताडनं बोधनं तथा । अथाभिषेको विमलीकरणाप्यायने तथा । तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः । “तारमायारमायोगो मनोर्दीपनमुच्यते” शारदाति० । दीप्यतेऽनया दीपि--करणे ल्युट् ङीप् । दीपनी १० मेथि- कायां ११ पाठायां १२ यवान्याञ्च स्त्री राजनि० । १३ दीप- नसाधने त्रि० स्त्रियां ङीप् । “त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठविनाशिनी । चक्षुष्या दीपनी” “निहन्याद्दीपनं गुल्मपीनसाग्न्यल्पतामपि” । “कटुकोदीपनः पाचनो रोचनः शोधनः” इति च सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3607,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दीपनं, क्ली, (दीपयति वह्निमिति । दीप + णिच् + ल्युः ।) तगरमूलम् । इति रत्नमाला ॥ कुङ्कुमम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (मन्त्रसंस्कार- विशेषः । यथा, शारदातिलके । “मन्त्राणां दश कथ्यन्ते संस्कारा सिद्धिदायिनः । जननं जीवनं पश्चात्ताडनं बोधनं तथा ॥ अथाभिषेको विमलीकरणाप्यायने तथा । तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः ॥” “तारमायारमायोगो मनोर्दीपनमुच्यते ॥”)
दीपनः, पुं, (दीप्यते इति । दीप + ल्युः ।) मयूर- शिखा । (दीप + णिच् + ल्युः ।) शालिञ्चशाकः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ कासमर्द्दः । पलाण्डुः । इति राजनिर्घण्टः ॥ दीपयितरि, त्रि ॥ (यथा, ऋतुसंहारे । १ । ३ । “सुवासितं हर्म्यतलं मनोरमं प्रियामुखोच्छासविकल्पितं मघु । सुतन्त्रिगीतं मदनस्य दीपनं शुचौ निशीथेऽनुभवन्ति कामिनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-719-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दीपन" आता है (13)
भ्राजन दीपन । चमकाना । दीप्त करनामालाकद एक प्रकार का कंद । विशेष—वैद्यक में इसे तीक्ष्ण, दीपन, गुल्म और गंडमाल…जांगल तीतरसैंहली एक प्रकार की पीपल । सिंहली पीपल । विशेष—वैद्यक के अनुसार यह कटु, उष्ण,…वाट्यमंड बिना भूसी या छिलके के भुने हूए और दले हुए जोका मांड । विशेष—एक भाग दले…चना चैती फसल का एक प्रधान अन्न जिसका पौधा हाथ ड़ेढ़े हाथ तक ऊँचा होता है ।…बेल मझोले आकार का एक प्रसिद्ध कैटीला वृक्ष जो प्रायः सारे भारत में पाया जा…परवल एक लता जो टट्टियों पर चढाई जाती है और जिसके फलों की तरकारी होती है । व…सारध वह मधु जो मधुमक्खी तरह तरह के फूलों से संग्रह करती है । विशेष—वैध्यक म…धनिया एक छोटा पौधा जिसके सुगंधित फल मसाले के काम में आते हैं । विशेष—यह पौधा…सुक्त प्राचीन काल की एक प्रकार की काँजी जो पानी में घी या तेल, नमक और कंद या…कालानमक एक प्रकार का बनावटी नमक जिसका रंग काला होता है और जो साधारण नमक तथा हड…संमुद्रलवण करकच नाम का लवण जो समुद्र के जल से तैयार किया जाता है । वैद्यक के अनुस…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संदीपनदीपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + दीप् + ल्युट् 📚
अन्य सम्भावना: संदीपन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | संदीपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संदीपन 📚 ➤ प्रकाशित होना, चमकना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: दीप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दीपन 📚प्रकाशित । प्रज्वलित या प्रकाशित करने का काम । प्रकाश के लिये जलाने का…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संदीपन: सम् + दीप् + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬