🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:04:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संपन्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संपन्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संपन्न

अर्थ: जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: गतौ · पर्याय: स्रस्त, ध्वस्त, भ्रष्ट, स्कन्न, च्युत

अंग्रेज़ी: to go,to attain

व्युत्पत्ति: पद् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पन्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + पद् + क्त
  2. पन्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + पद् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पन्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापन्नःपन्नौपन्नाः
द्वितीयापन्नम्पन्नौपन्नान्
तृतीयापन्नेनपन्नाभ्याम्पन्नैः
चतुर्थीपन्नायपन्नाभ्याम्पन्नेभ्यः
पञ्चमीपन्नात् / पन्नाद्पन्नाभ्याम्पन्नेभ्यः
षष्ठीपन्नस्यपन्नयोःपन्नानाम्
सप्तमीपन्नेपन्नयोःपन्नेषु
सम्बोधनहे पन्नहे पन्नौहे पन्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पद् (दिवादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपद्यतेपद्येतेपद्यन्ते
मध्यमपद्यसेपद्येथेपद्यध्वे
उत्तमपद्येपद्यावहेपद्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): पद्यते · लिट् (आत्मने.): पेदे · लुट् (आत्मने.): पत्ता · लृट् (आत्मने.): पत्स्यते · लोट् (आत्मने.): पद्यताम् · लङ् (आत्मने.): अपद्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): पद्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पत्सीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अपादि · लृङ् (आत्मने.): अपत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पदन · ण्वुल्: पादकः · तृच्: पत्ता · ण्यत्: पाद्यः · तव्य: पत्तव्यः · अनीयर्: पदनीयः · क्त: पन्नः · क्तवतु: पन्नवान् · शानच्: पद्यमानः · क्त्वा: पत्त्वा · ल्यप्: प्रपद्य · तुमुन्: पत्तुम् · णमुल्: पादम् · घञ्: पादः · क्तिन्: पत्ति · क्वसु: पेदिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पन्न
पन्न
panna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पन्न १ वि॰ [सं॰]
१. गिरा हुआ । पड़ा हुआ ।
२. नष्ट । गत ।
पन्न २ संज्ञा पुं॰
१. रेंगना । सरकते हुए चलना ।
२. नीचे की ओर जाना । अधोगमन । यौ॰—पन्नग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पन्न mfn. fallen, fallen down, gone &c.
पन्न m. (!) downward motion, fall, creeping on the ground, Uṇ. iii, 10, Sch.
पन्न &c. See p. 584, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (584,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पन्न p. p. [पद्-क्त] 1 Fallen, sunk, gone down, descended. --2 Gone; see पद्. --न्नं 1 Downward motion; descent, fall. --2 Creeping on the ground. --Comp. --गः a snake, serpent; विप्रकृतः पन्नगः फणां कुरुते Ś. 6. 30. --(गं) lead. ˚अरिः, ˚अशनः, नाशनः epithets of Garuḍa.
पन्न, पन्नग See under पद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0664-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पन्न त्रि० पद--क्त । १ च्युते २ गलिते च अमरः । ३ गते पद--तन् । ४ नीचगमने न० उज्ज्वल० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4231,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पन्नं, त्रि, (पद्यौ ङ गतौ + “गत्यर्थेति ।” ३ । ४ । ७२ । इति कर्त्तरि क्तः ।) च्युतम् । गलितम् । इत्यमरः । ३ । १ । १०४ ॥
पन्नः, पुं, (पन स्तुतौ + “कॄवृजॄ षिद्रुपनीति ।” उणां । ३ । १० । इति नः स च नित् ।) अधो- गमनम् । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-046-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संपन्नपन्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + पद् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: पन्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + पद् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संपन्न 📚 ➤ जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: गतौ · पर्याय: स्रस्त, ध्वस्त, भ्रष्ट, स्कन्न, च्युत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पन्न 📚गिरा हुआ । पड़ा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पन्न
गिरा हुआ (३.१.१०३) — स्रस्त, ध्वस्त, भ्रष्ट, स्कन्न, च्युत, गलित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संपन्न: सम् + पद् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬