🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:18:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संभरण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संभरण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संभरण

अर्थ: पूर्ण करना, भरण-पोषण करना, भरना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)

संस्कृत: भरणे · पर्याय: कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्मन्

अंग्रेज़ी: to nourish, to protect, to fill, to maintain, to protect, to upbring

व्युत्पत्ति: भृ+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + भृ + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — भरण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभरणम्भरणेभरणानि
द्वितीयाभरणम्भरणेभरणानि
तृतीयाभरणेनभरणाभ्याम्भरणैः
चतुर्थीभरणायभरणाभ्याम्भरणेभ्यः
पञ्चमीभरणात् / भरणाद्भरणाभ्याम्भरणेभ्यः
षष्ठीभरणस्यभरणयोःभरणानाम्
सप्तमीभरणेभरणयोःभरणेषु
सम्बोधनहे भरणहे भरणेहे भरणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — भृ (भ्वादिगण) · अर्थ: पूर्ण करना, भरण-पोषण करना, भरना (भरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमभरतिभरतःभरन्ति
मध्यमभरसिभरथःभरथ
उत्तमभरामिभरावःभरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: भरति · लट् (आत्मने.): भरते · लिट्: बभार · लिट् (आत्मने.): बभ्रे · लुट्: भर्ता · लुट् (आत्मने.): भर्ता · लृट्: भरिष्यति · लृट् (आत्मने.): भरिष्यते · लोट्: भरतात् · लोट् (आत्मने.): भरताम् · लङ्: अभरत् · लङ् (आत्मने.): अभरत · विधिलिङ्: भरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): भरेत · आशीर्लिङ्: भ्रियात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): भृषीष्ट · लुङ्: अभार्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अभृत · लृङ्: अभरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अभरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: भरण · ण्वुल्: भारकः · तृच्: भर्ता · ण्यत्: भार्यः · तव्य: भर्तव्यः · अनीयर्: भरणीयः · क्त: भृतः · क्तवतु: भृतवान् · शतृ: भरन् · स्य-शतृ: भरिष्यन् · शानच्: भरमाणः · क्त्वा: भृत्वा · ल्यप्: प्रभृत्य · तुमुन्: भर्तुम् · णमुल्: भारम् · घञ्: भारः · क्तिन्: भृति · क्वसु: बभृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भरण
भरण
bharaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेतन के और नाम (2.10.39) भरण्य · मूल्य · निर्वेश · पण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भरण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पालन । पोषण । भरन ।
२. ज्योतिष में २७ नक्षत्रों में से दूसरा नक्षत्र । यमदैवत । यम भू । भरणी नक्षत्र ।
३. वेतन । तनख्वाह । भृति ।
४. किसी वस्तु के बदले में जो कुछ दिया जाय । भरती ।
५. धारण । वहन करना (को॰) ।
६. पुष्टिदायक अन्न या आहार (को॰) ।
भरण २ वि॰ [सं॰]
१. भरण पोषण करनेवाला ।
२. वहन करनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भरण mf(ई)n. bearing, maintaining, L.
भरण m. N. of a Nakṣatra (= भरणी), L.
भरण n. the act of bearing (also in the womb) carrying, bringing, procuring, RV. &c. &c.
wearing, putting on Gīt.
maintaining, supporting, nourishing, MBh.; Kāv. &c.
wages, hire, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (747,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भरण a. (णी f.) [भृ-ल्यु-ल्युट् वा] Bearing, maintaining, supporting, nourishing. --णं 1 The act of nourishing, maintaining or supporting; R. 1. 24; Ś. 7. 33. --2 (a) The act of bearing or carrying. (b) Wearing, putting on. --3 Bringing or procuring. --4 Nutriment. --5 Hire, wages. --णः The constellation Bharaṇī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0809-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भरण न० भृ--भावकरणादौ ल्युट् । १ वेतने २ पोषणे ३ धारणे च । अश्विन्यवधिके द्वितीये ४ नक्षत्रे शब्दर० ५ घोषक- लतायाञ्च स्त्री ङीप् । नक्षत्रभेदे पु० मेदि० । तस्यायोग- तारादिकम् अश्लेषाशब्दे उक्तम् सा च राशिचक्रस्य४० अं- शोत्तरं १३ । २० कलाविकलात्मिका । उग्रगणान्तर्गता- अधोमुखन्तर्गता च । भरणेन हरति भस्त्रादि० ष्ठन् भर- णिक वेतनेन हारिणि त्रि० स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4642,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भरणं, क्ली, (भ्रियतेऽनेनेति । भृ + करणे ल्युट् ।) वेतनम् । भृतिः । इति मेदिनी । णे, ६८ ॥ (भृ + भावे ल्युट् ।) पोषणम् । यथा, -- “भरणं पोष्यवर्गस्य प्रशस्तं स्वर्गसाधनम् । नरकं पीडने चास्य तस्माद्यत्नेन तं भरेत् ॥” इति दायभागः ॥
भरणः, पुं, (भरतीति । भृ + ल्यु ।) भरणीनक्षत्रम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-483-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भरण" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संभरणभरण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + भृ + ल्युट् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संभरण 📚 ➤ पूर्ण करना, भरण-पोषण करना, भरना (भाववाचक/करणवाचक कृदन्त)
संस्कृत: भरणे · पर्याय: कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भरण 📚पालन । पोषण । भरन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भरण
वेतन के और नाम (२.१०.३९) — भरण्य, मूल्य, निर्वेश, पण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संभरण: सम् + भृ + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें