🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:04:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संयुगः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संयुगः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संयुगः

अर्थ: संयोजन, मिलाप, मिश्रण

संस्कृत: युद्धम् · पर्याय: युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण

व्युत्पत्ति: सम् + युज् + क, जस्य गः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संयुग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संयुग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंयुगःसंयुगौसंयुगाः
द्वितीयासंयुगम्संयुगौसंयुगान्
तृतीयासंयुगेनसंयुगाभ्याम्संयुगैः
चतुर्थीसंयुगायसंयुगाभ्याम्संयुगेभ्यः
पञ्चमीसंयुगात् / संयुगाद्संयुगाभ्याम्संयुगेभ्यः
षष्ठीसंयुगस्यसंयुगयोःसंयुगानाम्
सप्तमीसंयुगेसंयुगयोःसंयुगेषु
सम्बोधनहे संयुगहे संयुगौहे संयुगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संयुग
संयुग
saṃyuga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संयुग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मेल । मिलाप । संयोग । समागम ।
२. भिड़ना । भिड़ंत ।
३. युद्ध । लड़ाई । उ॰—रोप्यो रन रावन, बोलाए बीर बानइत जानत जे रीति सब संयुग समाज की । चली चतुरंग चमू, चपरि हने निसान, सेना सराहन जोग राति- चरराज की ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-युग n. (in BhP. also m.) union, conjunction, MBh.
conflict, battle, war, MBh.; Kāv. &c. (cf. Naigh. ii, 17)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संयुगः 1 Conjunction, union, mixture. --2 Fight, war, battle, contest; संयुगे सांयुगीनं तमुद्यतं प्रसहेत कः Ku. 2. 57; R. 9. 19. --Comp. --गोष्पदं ‘a contest in a cow's footstep’; i. e. an insignificant or trifling quarrel; [] cf. the English phrase ‘a storm in a tea-pot’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1067-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संयुग न० संयुज्यतेऽत्र सम् + युज--क न्यङ्क्वा० जस्य गः । युद्धे अमरः । तत्र साधु० खञ् । सांयुगीन रणेसाधौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5174,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संयुगः, पुं, (“युजिर योगे + घञ् । उक्थादिषु युगशब्दस्य पाठात् निपातनादगुणत्वम् । ‘विशे- षोऽसौ निपातनमिष्यते कालविशेषे रथाद्युप- करशे च ।’ इति वृत्तिः । सङ्गता रथयुगा यस्मिन् वा ।” इति निरुक्तटीकायां देवराज- यज्वा । २ । १७ । २९ ।) युद्धम् । इत्यमरः । २ ८ । १०५ ॥ (यथा, महाभारते । २ । १७ । ५ । “अनयस्यानुपायस्य संयुगे परमः क्षयः । सशयो जायते साम्यात् जयश्च न भवेत् द्वयोः ॥” संयोगश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-201-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संयुगःसंयुग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संयुगः 📚 ➤ संयोजन, मिलाप, मिश्रण
संस्कृत: युद्धम् · पर्याय: युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संयुग 📚मेल । मिलाप । संयोग । समागम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
संयुग
युद्ध के और नाम (२.८.१०५) — सम्प्रहार, अभिसम्पात, कलि, संस्फोट, अभ्यामर्द, समाघात, संग्राम, अभ्यागम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संयुगः: सम् + युज् + क, जस्य गः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें