🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:45:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संवत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संवत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संवत्

अर्थ: यलोपः तुक् च" वर्ष

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संवत्
संवत्
saṃvat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वर्ष (3.4.16)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संवत् १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वर्ष । संवत्सर । साल ।
२. वर्ष विशेष जो किसी संख्या द्वारा सूचित किया जाता है । चली आती हुई वर्ष गणना का कोई वर्ष । सन् । जैसे,—यह कौन संवत् है ?
३. महाराज विक्रमादित्य के काल से चली हुई मानी जानेवाली वर्षगणना ।
४. संग्राम । युद्ध (को॰) ।
संवत् २ संज्ञा स्त्री॰ भूमिविशेष । वह भूमि जो मिट्टी खनने के लिये प्रशस्त एवं पाषाण आदि से रहित हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सं-वत् f. (fr. 2. सम्; cf. नि-वत्, प्र-वत्) a side, region, tract, RV.; AV.
= संग्राम, Naigh. ii, 17.
2. सं-वत् ind. (a contraction of सं-वत्सर below) a year, in the year (in later times esp. of the Vikrama era [beginning in 58 B.C. See विक्रमादित्य] as opp. to the Śaka era [in modern times supposed to be founded by Śāli-vāhana; see 3. शक]; sometimes = ‘in the year of the reign of’), Inscr. &c., IW. 494.
3. सं-वत् mfn. containing the word सम्, ŚāṅkhBr.
सं-वत् n. N. of a Sāman, PañcavBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1114,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संवत् ind. 1 A year. --2 Especially a year of the Vikramāditya era (commencing 56 years before the Christian era).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवत् अव्य० सम् + वय--क्विप् यलोपे तुक् । विक्रमादित्यराज्यावधिके तत्प्रवर्त्तितवत्सरे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5176,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवत्, व्य, वत्सरः । इत्यमरः ॥ अधुना विक्रि- मादित्यराजवत्सरः संवत् इति ख्यातः ॥ (स्त्री भूमिविशेषः । यथा, वाजेसनेयसंहितायाम् । ११ । १२ । “वरिष्ठामनु संवतम् ।” “वन सम्भक्तौ संवन्यते सम्यग्भज्यते मृद्धरणार्थं सेव्यते इति संवत् संपूर्वस्य वनतेः छिप्येतदूपम् । मृत्खननयोग्या भूमिः संवत् । सा च पाषाणाद्य- भावेनातिप्रशस्तत्वाद्वरिष्ठेत्युच्यते ।” इति तद्- भाष्यम् ॥ * ॥ संग्रामः । इति निघण्टुः । २ । १७ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-202-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
संवत्सम्संवत्सरसंवत्सरकरसंवत्सरकल्पलतासंवत्सरकृत्यसंवत्सरकृत्यदीधितिसंवत्सरकृत्यप्रकाशसंवत्सरकौमुदीसंवत्सरकौस्तुभसंवत्सरतमसंवत्सरदीक्षसंवत्सरदीक्षितसंवत्सरदीधितिसंवत्सरदीपमाहात्म्यसंवत्सरदीपव्रतमाहात्म्यसंवत्सरनिरोधसंवत्सरनिरोधतस्संवत्सरपर्वन्संवत्सरप्रकरणसंवत्सरप्रकाशसंवत्सरप्रतिमासंवत्सरप्रदीपसंवत्सरप्रबर्हसंवत्सरप्रभृतिसंवत्सरप्रवल्हसंवत्सरप्रवातसंवत्सरफलसंवत्सरब्राह्मणसंवत्सरभुक्तिसंवत्सरभृतसंवत्सरभृतिन्संवत्सरभृतोखसंवत्सरभृत्संवत्सरभ्रमिसंवत्सरमयसंवत्सरमुखीसंवत्सररयसंवत्सररूपसंवत्सरवासिन्संवत्सरविध
🔁 जिनके अर्थ में "संवत्" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संवत्अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संवत् 📚 ➤ यलोपः तुक् च" वर्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संवत् 📚वर्ष । संवत्सर । साल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें