🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:46:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संवरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संवरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संवरः

अर्थ: वा अच् ढक्कन

व्युत्पत्ति: सम् + वृ + अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संवर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संवर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंवरःसंवरौसंवराः
द्वितीयासंवरम्संवरौसंवरान्
तृतीयासंवरेणसंवराभ्याम्संवरैः
चतुर्थीसंवरायसंवराभ्याम्संवरेभ्यः
पञ्चमीसंवरात् / संवराद्संवराभ्याम्संवरेभ्यः
षष्ठीसंवरस्यसंवरयोःसंवराणाम्
सप्तमीसंवरेसंवरयोःसंवरेषु
सम्बोधनहे संवरहे संवरौहे संवराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संवर
संवर
saṃvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संवर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रोक । परिहार । दूर करना । जैसे,— कालसंवर ।
२. इंद्रियानिग्रह । मन को दबाना या वश में करना ।
३. बौद्ध मतानुसार एक प्रकार का व्रत ।
४. बाँध । बंद ।
५. पुल । सेतु ।
६. चुनना । पसंद करना ।
७. कन्या का वर चुनना ।
८. आच्छादन । आवरण (को॰) ।
९. बोध । समझ (को॰) ।
१०. आड़ या ओट करना । संकोचन (को॰) ।
११. एक प्रकार का हिरन (को॰) ।
१२. एक राक्षस का नाम दे॰ शंबर (को॰) ।
१३. छिपाव । दुराव । गोपन (को॰) ।
१४. पानी । जल (को॰) ।
१५. एक प्रकार की मछली (को॰) ।
१६. अपने को दृश्यमान संसार से दूर करना । (जैन) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-वर &c. See सं- √ 1. 2. वृ.
1. सं-वर mfn. keeping back, stopping (in काल-स्˚, applied to Viṣṇu), Pañcar.
सं-वर m. (often written and confounded with शम्बर) a dam, mound, bridge, Bhaṭṭ.
provisions, Divyāv.
shutting out the external world (with Jainas one of the 7 or 9 Tattvas), Sarvad.
N. of two Arhats, L.
सं-वर n. (with Buddhists) restraint, forbearance (or ‘a partic. religious observance’), Kāraṇḍ.
2. सं-वर m. choosing, election, choice (of v.l. for स्वयं-वर), MBh. vii, 6033.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1114,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संवरः 1 Covering. --2 Comprehension. --3 Compression, contraction. --4 A dam, bridge, causeway. --5 A kind of deer. --6 N. of a demon; see शंबर. --रं 1 Concealment. --2 Forbearance, self-control. --3 Water. --4 A particular religious observance (practised by Buddhists).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1070-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवर न० सम् + वॄ--करणे अप् । १ जले । कर्त्तरि अच् । २ दैत्यभेदे ३ मत्स्यभेदे ४ मृगभेदे च पुंस्त्री० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5176,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवरं, क्ली, (सं + वृ + “ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च ।” २ । ३ । ५८ । इति अप् ।) जलम् । बौद्धव्रत- विशेषः । इति केचित् ॥ रभसे मकारमध्य- पाठः । तत्र सम्बधातोररप्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥
संवरः, पुं, दैत्यविशेषः । मत्स्यविशेषः । हरिण- विशेषः । इति केचित् ॥ रभसकोषे सम्बर इति पाठः ॥ (क्वचित् शम्बर इति च दृश्यते ॥)
संव(म्ब)रं, क्ली, (संव्रियते इति । सं + वृ + अप् ।) संयमः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ बौद्धव्रतविशेषः । इति मेदिनी ॥ जलम् । इत्यमरः । १ । १० । ४ ॥ “सम्बति सम्बरम् । सम्ब सर्पणे पूर्व्वेण अर सम्बरं दन्त्यादि । शम्ब गतावित्यस्मादरे ताल- व्यादि च । ‘क्लीवन्तु सम्बरं नीरबौद्धव्रतविशेषयोः । विशेषे पुंसि दैत्यस्य मत्स्यस्य हरिणस्य च ॥’ इति दन्त्यादौ रभसः ॥ ‘शम्बरो हरिणे दैत्ये मत्स्ये च सलिले स्मृतः ॥’ इति तालव्यादावजयः ।” इति भरतः ॥
संव(म्ब)रः, पुं, (संवृणोति आवृणोति जलमिति । सं + वृ + अच् ।) सेतुः । यथा । सेतौ पल्यालि- संवराः । इति हेमचन्द्रः ॥ दैत्यविशेषः । हरिणविशेषः । मत्स्यविशेषः । शैलविशेषः । जिनविशेषः । इति मेदिनी ॥ स तु भाव्यर्हन् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-202-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संवरःसंवर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संवरः 📚 ➤ वा अच् ढक्कन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संवर 📚रोक । परिहार । दूर करना । जैसे,— कालसंवर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संवरः: सम् + वृ + अप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें