🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:03:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संवादः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संवादः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संवादः

अर्थ: मिलकर बोलना, बातचीत, वार्तालाप, कथोपकथन

व्युत्पत्ति: सम् + वद् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संवाद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संवाद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंवादःसंवादौसंवादाः
द्वितीयासंवादम्संवादौसंवादान्
तृतीयासंवादेनसंवादाभ्याम्संवादैः
चतुर्थीसंवादायसंवादाभ्याम्संवादेभ्यः
पञ्चमीसंवादात् / संवादाद्संवादाभ्याम्संवादेभ्यः
षष्ठीसंवादस्यसंवादयोःसंवादानाम्
सप्तमीसंवादेसंवादयोःसंवादेषु
सम्बोधनहे संवादहे संवादौहे संवादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संवाद
संवाद
saṃvāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संवाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बातचीत । कथोपकथन । खबर । हाल । समाचार । वृत्तांत ।
३. प्रसंगकथा । चर्चा ।
४. नियति । नियुक्ति ।
५. मामला । मुकदमा । व्यवहार ।
६. सहमति । एक राय ।
७. स्वीकार । रजामंदी ।
८. बहस । मुबाहसा ।
९. सादृश्य । एकरूपता । जैसे, रूप संवाद (को॰) ।
१०. समागम । भेंट । मिलन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-वाद m. (ifc. f(आ). ) speaking together, conversation, colloquy with (instr. with and without सह loc., or comp.), RV. &c. &c.
appointment, stipulation, KātyŚr.; Kāv.; VarBṛS.
a cause, lawsuit, ĀpGṛ.; Kathās.
assent, concurrence, agreement, conformity, similarity, W.
information, news, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1114,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संवादः 1 Speaking together, conversation, dialogue, colloquy; Mv. 1. 12. --2 Discussion, debate. --3 Communication of tidings. --4 Information, news --5 Assent, concurrence. --6 Speaking likeness, agreement, similarity, correspondence; रूपसंवादाच्च संशयादनया पृष्टः Dk.; (नादः) चित्ताकर्षी परिचित इव श्रोत्रसंवादमेति Māl. 5. 20. --7 Meeting, encounter; U. 5. 16.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवादः, पुं, (सं + वद् + घञ् ।) सन्देशवाक्यम् । समाचार इति यावत् । तत्पर्य्यायः । वाचिकम् २ सन्देशः ३ । इति जटाधरः ॥ सन्देशवाक् ४ । इत्यमरः ॥ वाचिकं तद्भवेद्यत्र दूतत्वेनाभि- शंसनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (मिथः- सम्भाषणम् । यथा, गीतायां । १८ । ७० । “अध्येष्यते च य इमं धर्म्मं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-202-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संवाद" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संवादःसंवाद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संवादः 📚 ➤ मिलकर बोलना, बातचीत, वार्तालाप, कथोपकथन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संवाद 📚बातचीत । कथोपकथन । खबर । हाल । समाचार । वृत्तांत🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संवादः: सम् + वद् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬