🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:57:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संवाद
saṃvāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संवाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बातचीत । कथोपकथन । खबर । हाल । समाचार । वृत्तांत ।
३. प्रसंगकथा । चर्चा ।
४. नियति । नियुक्ति ।
५. मामला । मुकदमा । व्यवहार ।
६. सहमति । एक राय ।
७. स्वीकार । रजामंदी ।
८. बहस । मुबाहसा ।
९. सादृश्य । एकरूपता । जैसे, रूप संवाद (को॰) ।
१०. समागम । भेंट । मिलन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-वाद m. (ifc. f(आ). ) speaking together, conversation, colloquy with (instr. with and without सह loc., or comp.), RV. &c. &c.
appointment, stipulation, KātyŚr.; Kāv.; VarBṛS.
a cause, lawsuit, ĀpGṛ.; Kathās.
assent, concurrence, agreement, conformity, similarity, W.
information, news, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1114,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संवादः 1 Speaking together, conversation, dialogue, colloquy; Mv. 1. 12. --2 Discussion, debate. --3 Communication of tidings. --4 Information, news --5 Assent, concurrence. --6 Speaking likeness, agreement, similarity, correspondence; रूपसंवादाच्च संशयादनया पृष्टः Dk.; (नादः) चित्ताकर्षी परिचित इव श्रोत्रसंवादमेति Māl. 5. 20. --7 Meeting, encounter; U. 5. 16.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवादः, पुं, (सं + वद् + घञ् ।) सन्देशवाक्यम् । समाचार इति यावत् । तत्पर्य्यायः । वाचिकम् २ सन्देशः ३ । इति जटाधरः ॥ सन्देशवाक् ४ । इत्यमरः ॥ वाचिकं तद्भवेद्यत्र दूतत्वेनाभि- शंसनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (मिथः- सम्भाषणम् । यथा, गीतायां । १८ । ७० । “अध्येष्यते च य इमं धर्म्मं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-202-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संवाद" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें