🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:36:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संशयसम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संशयसम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संशयसम

अर्थ: संशय (संदेह, अनिश्चति) + सम (के समान, वैसा ही)

अंग्रेज़ी: (in Nyāya) one of the 24 Jātis or self-confuting replies, Nyāyas.; Sarvad. (cf. IW. 64)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संशयसम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संशयसम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंशयसमःसंशयसमौसंशयसमाः
द्वितीयासंशयसमम्संशयसमौसंशयसमान्
तृतीयासंशयसमेनसंशयसमाभ्याम्संशयसमैः
चतुर्थीसंशयसमायसंशयसमाभ्याम्संशयसमेभ्यः
पञ्चमीसंशयसमात् / संशयसमाद्संशयसमाभ्याम्संशयसमेभ्यः
षष्ठीसंशयसमस्यसंशयसमयोःसंशयसमानाम्
सप्तमीसंशयसमेसंशयसमयोःसंशयसमेषु
सम्बोधनहे संशयसमहे संशयसमौहे संशयसमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संशयसम
संशयसम
saṃśayasama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संशयसम संज्ञा पुं॰ [सं॰] न्याय दर्शन में २४ जातियों अर्थात् खंडन की असंगत युक्तियों में से एक । वादी के दृष्टांत को लेकर उसमें साध्य और असाध्य दोनों धर्मों का आरोप करके वादी के साध्य विषय को संदिग्ध सिद्ध करने का प्रयत्न । विशेष—वादी कहना है—'शब्द अनित्य है, उत्पत्ति धर्मवाला होने से, घड़े के समान' । इसपर यदि प्रतिवादी कहे-'शब्द नित्य और अनित्य दोनों हुआ, मूर्त होने के कारण, घट और घटत्व के समान' तो उसका यह असंगत उत्तर 'संशयशम' होगा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-शय—सम m. (in Nyāya) one of the 24 Jātis or self-confuting replies, Nyāyas.; Sarvad. (cf. IW. 64)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1117,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संशयसम पु० जात्युत्तरभेदे “सामान्यदृष्टान्तयौरैन्द्रियकत्वे समाने नित्याब्नुअत्यासांधर्म्यात् संशयसमः” न्यायसू० । “अनित्यः शब्दः प्रयत्यात्रानान्तरायत्वात घटवष्टित्युक्ते हेतौ संशयेन प्रत्यवतिष्ठते सति प्रयत्ननान्तरीयकस्त्रे अ ख्येवास्य नित्येन सामास्येन साधर्म्यमैन्द्रियकत्वसस्ति च घटेनानित्येन । अतो लित्यानित्यसाधर्म्यादनिवृत्तः संशय इति” वा० भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5181,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संशयसमसंशयसम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संशयसम 📚 ➤ संशय (संदेह, अनिश्चति) + सम (के समान, वैसा ही)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (in Nyāya) one of the 24 Jātis or self-confuting replies, Nyāyas.; Sarvad. (cf. IW. 64)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संशयसम 📚न्याय दर्शन में २४ जातियों अर्थात् खंडन की असंगत युक्तियों में से एक ।…🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • संशयसम = सं-शय + सम तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें