🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:44:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संसय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संसय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संसय

अर्थ: बांधना, गूंथना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: बन्धने

अंग्रेज़ी: to tie,to bind, to quill, to interlock

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + सि + अच्
  2. सय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + सि + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासयःसयौसयाः
द्वितीयासयम्सयौसयान्
तृतीयासयेनसयाभ्याम्सयैः
चतुर्थीसयायसयाभ्याम्सयेभ्यः
पञ्चमीसयात् / सयाद्सयाभ्याम्सयेभ्यः
षष्ठीसयस्यसययोःसयानाम्
सप्तमीसयेसययोःसयेषु
सम्बोधनहे सयहे सयौहे सयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सि (स्वादिगण) · अर्थ: बांधना, गूंथना (बन्धने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसिनोतिसिनुतःसिन्वन्ति
मध्यमसिनोषिसिनुथःसिनुथ
उत्तमसिनोमिसिनुवः / सिन्वःसिनुमः / सिन्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सिनोति · लट् (आत्मने.): सिनुते · लिट्: सिषाय · लिट् (आत्मने.): सिष्ये · लुट्: सेता · लुट् (आत्मने.): सेता · लृट्: सेष्यति · लृट् (आत्मने.): सेष्यते · लोट्: सिनुतात् · लोट् (आत्मने.): सिनुताम् · लङ्: असिनोत् · लङ् (आत्मने.): असिनुत · विधिलिङ्: सिनुयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): सिन्वीत · आशीर्लिङ्: सीयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): सेषीष्ट · लुङ्: असैषीत् · लुङ् (आत्मने.): असेष्ट · लृङ्: असेष्यत् · लृङ् (आत्मने.): असेष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सयन · ण्वुल्: सायकः · तृच्: सेता · यत्: सेयः · तव्य: सेतव्यः · अनीयर्: सयनीयः · क्त: सितः · क्तवतु: सितवान् · शतृ: सिन्वन् · स्य-शतृ: सेष्यन् · शानच्: सिन्वानः · क्त्वा: सित्वा · ल्यप्: प्रसित्य · तुमुन्: सेतुम् · णमुल्: सायम् · क्तिन्: सिति · क्वसु: सिषिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सय
सय
saya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सय पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ शत, प्रा॰ सय]दे॰ शत । उ॰—दिन दिन सय गुन भूपति भाऊ । देखि सराह महा मुनिराऊ ।— मानस, १ ।३६० । यौ॰—सयगुन = सौगुना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सय (fr. सि), only in the following.
2. स-य mfn. (i.e., 7. स + य) with the sound or letter य, RPrāt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1181,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संसयसय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + सि + अच् 📚
अन्य सम्भावना: सय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + सि + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संसय 📚 ➤ बांधना, गूंथना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: बन्धने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सय 📚पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'शत'🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संसय: सम् + सि + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें