🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:13:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संहारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संहारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संहारः

अर्थ: मिलाकर खींचना, या साथ-साथ लाना, संचय करना

व्युत्पत्ति: सम् + हृ + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. संहार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. हार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सम् + हृ + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — संहार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासंहारःसंहारौसंहाराः
द्वितीयासंहारम्संहारौसंहारान्
तृतीयासंहारेणसंहाराभ्याम्संहारैः
चतुर्थीसंहारायसंहाराभ्याम्संहारेभ्यः
पञ्चमीसंहारात् / संहाराद्संहाराभ्याम्संहारेभ्यः
षष्ठीसंहारस्यसंहारयोःसंहाराणाम्
सप्तमीसंहारेसंहारयोःसंहारेषु
सम्बोधनहे संहारहे संहारौहे संहाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — संहार
संहार
saṃhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संहार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक साथ करना । इकट्ठा करना । समेटना ।
२. संग्रह । संचय ।
३. संकोव । आकुंचन । सिकुड़ना ।
४. समेटकर बाँधना । गुँथना (केशों का) । जैसे, विण- संहार ।
५. छोड़े हुए बाण को फिर वापस लेना ।
६. खुलासा । सार । संक्षेप कथन ।
७. नाश । ध्वस ।
८. समाप्ति । अंत । खातमा । जैसे,—रूपक के किसी अंक या रूपक का । काव्य- संहार ।
९. कल्पांत । प्रलय ।
१०. एक नरक का नाम ।
११. कौशल । निपुणाता ।
१२. व्यर्थ करने की क्रिया । निवारण । परिहार । रोक । जैसे,—किसी अस्त्र का संहार ।
१३. उच्चारण संबंधी एक दोष (को॰) ।
१४. झुंड । समूह (को॰) ।
१५. अभ्यास । निरंतर प्रवृत्ति (को॰) ।
१६. भीतर की ओर करना । अंदर करना । सिकोड़ना । जैसे,—हाथी द्वारा अपनी सूँड़ (को॰) ।
१७. संहारक । संहर्ता (को॰) ।
१८. एक असुर (को॰) ।
संहार भैरव संज्ञा पुं॰ [सं॰] भैरव के आठ रूपों या मूर्तियों में से एक । कालभैरव ।
संहार मुद्रा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] तांत्रिक पूजम में अंगों की एक प्रकार की स्थिति, जिसे विसर्जन मुद्रा भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-हार -रक &c. See सं-√ हृ.
सं-हार m. bringing together, collection, accumulation, MBh.
contraction (of the organs of speech, opp. to वि-हार, q.v.), RPrāt.
drawing in (of an elephant's trunk), Ragh.
binding together (of hair; cf. वेणी-स्˚), MBh.
fetching back (an arrow after its discharge by magical means), MBh.; R.; Pur. (cf. IW. 402 n. 1)
abridgment, comprehensive description, a compendium, manual, Lāṭy.
destruction (esp. the periodical des˚ of the universe at end of a Kalpa), Mn.; MBh. &c.
a destroyer (= संहर्तृ), MBh. xiv, 1577
end, conclusion (of a drama or of an act of a drama), Bhar.; Sāh. &c.
a division of the infernal regions, L.
N. of an Asura (v.l. सं-ह्राद), Hariv.
practice, skill, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1122,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संहारः 1 Drawing or bringing together, collecting; अनुभवनु वेणीसंहारमहोत्सवं Ve. 6. --2 Contraction, compression, abridgment. --3 Withholding, drawing back, withdrawal (opp. प्रयोग or विक्षेप); प्रयोगसंह रविभक्तमंत्रं R. 5. 57, 45. --4 Restraining, holding back. --5 Destruction, especially of the universe, universal destruction. --6 Close, end, conclusion. --7 An assemblage, a group. --8 A fault in pronunciation. --9 A charm or spell for withdrawing magical weapons. --10 Practice, skill. --11 A division of hell. --Comp. --भैरवः one of the forms of Bhairava. --मुद्रा N. of a particular posture in the Tantra worship; it is thus defined:-- अवोमुखे वामहस्ते ऊर्ध्वास्यं दक्षहस्तकं । क्षिप्तांगुलीरंगुलीभिः संगृह्य परिवर्तयेत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1075-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संहार पु० सम् + हृ--घञ् । १ प्रलये हेमच० २ गीशे ३ संक्षपे ४ नरकभेदे अमरः । ५ वितर्जने ६ कासिकाभैरवभेद पृ [] जटा० । “असिताङ्गोरुरुश्चण्डः क्रोध उन्मत्त एव च । कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्ट भैरवाः” तन्त्रसा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5190-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संहारः, पुं, (संह्रियतेऽनेनेति । सं + हृ + “अध्यायन्यायेति ।” ३ । ३ । १२२ । इति घञन्तः साधुः ।) नरकविशेषः । इत्यमरः ॥ प्रलयः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मनुः । १ । ८० । “मन्वन्तराण्यसंख्यानि सर्गः संहार एव च । काडविवैतत् कुरुते परमेष्ठी पुनः पुनः ॥”) मक्षेपः । इति जटाधरः ॥ संहरणञ्च ॥ (यथा, रघुः । ५ । ५७ । “संमोहनं नाम सखे ! ममास्त्रं प्रयागम हारविभक्तमन्त्रम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-208-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संहार" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संहारःसंहार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: सम् + हृ + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संहारः 📚 ➤ मिलाकर खींचना, या साथ-साथ लाना, संचय करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
संहार 📚एक साथ करना । इकट्ठा करना । समेटना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • संहारः: सम् + हृ + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬