🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:27:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सकर्मक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सकर्मक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सकर्मक

अर्थ: कर्मणा सह कप् ब.स . कर्मशील या कर्मकर्ता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सकर्मक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सकर्मक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सकर्मक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासकर्मकःसकर्मकौसकर्मकाः
द्वितीयासकर्मकम्सकर्मकौसकर्मकान्
तृतीयासकर्मकेणसकर्मकाभ्याम्सकर्मकैः
चतुर्थीसकर्मकायसकर्मकाभ्याम्सकर्मकेभ्यः
पञ्चमीसकर्मकात् / सकर्मकाद्सकर्मकाभ्याम्सकर्मकेभ्यः
षष्ठीसकर्मकस्यसकर्मकयोःसकर्मकाणाम्
सप्तमीसकर्मकेसकर्मकयोःसकर्मकेषु
सम्बोधनहे सकर्मकहे सकर्मकौहे सकर्मकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सकर्मक
सकर्मक
sakarmaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सकर्मक वि॰ [सं॰]
१. काम वाला । जिसके पास कार्य हो ।
२. कर्म कारक से युक्त । जैसे, सकर्मक क्रिया ।
सकर्मक क्रिया स्त्री॰ [सं॰] व्याकरण में दो प्रकार की क्रियाओं में से एक । वह क्रिया जिसका कार्य उसके कर्म पर समाप्त हो । जैसे,—'खाना' । खाने का कार्य उस वस्तु पर समाप्त होत ा है, जो खाई जाती है; इसलिये यह सकर्मक क्रिया हुई । इसी प्रकार देना, लेना, मारना, उठाना आदि सकर्मक क्रियाएँ हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—कर्मक mfn. effective, having consequences, BhP.
(in gram.) ‘having an object’, transitive, Pāṇ. i, 3, 53.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1123,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सकर्मक a. Having or performing any act. -- (In gram.) Having an object, transitive (as a verb).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1075-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सकर्म्मक त्रि० सह कर्मण सहस्य सः कप् । ह्याकरणोक्ते कर्मयुक्तक्रियाबोधके धातौ “फलव्यापारयोरेकनिष्ठता- यामकर्मकः । धातुस्तयोर्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः” इत्युक्तदिशा धातोः सकमकत्वमवसेयम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5190,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सकर्म्मकः, पुं, (कर्म्मणा सह वर्त्तमानः । कप् ।) कर्म्मयुक्तधातुः । कर्म्मान्वयिक्रियार्थकः । यथा । क्वचित् सकर्म्मकाद्धातोर्भावेऽपि क्रियाव्याप्ति- रस्ति । यथा । कां दिशं गन्तव्यम् । इति मुग्ध- बोधटीकायां दुर्गादासः ॥ (कर्म्मयुक्ते, त्रि । यथा, भागवते । ५ । २० । ३२ । “तद्वर्षपुरुषा भगवन्तं ब्रह्मरूपिणं सकर्म्मकेण कर्म्मणाराधयन्ति ॥” “सकर्म्मकेण ब्रह्मसालो- क्यादिसाधनेन ।” इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-209-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सकर्मकसकर्मक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सकर्मक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सकर्मक 📚 ➤ कर्मणा सह कप् ब.स . कर्मशील या कर्मकर्ता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सकर्मक 📚काम वाला । जिसके पास कार्य हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सकर्मक = स + कर्मक अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬