🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सच

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सच

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सच

अर्थ: अच्छी तरह से समझना, संबंधी होना, संसर्गी होना

संस्कृत: समवाये

अंग्रेज़ी: to understand clearly, to be related, to be connected, to carry germs

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सच् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. सच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. सच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — सच् (भ्वादिगण) · अर्थ: अच्छी तरह से समझना, संबंधी होना, संसर्गी होना (समवाये)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसचतात् / सचताद् / सचतुसचताम्सचन्तु
मध्यमसच / सचतात् / सचताद्सचतम्सचत
उत्तमसचानिसचावसचाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सचति · लट् (आत्मने.): सचते · लिट्: ससाच · लिट् (आत्मने.): सेचे · लुट्: सचिता · लुट् (आत्मने.): सचिता · लृट्: सचिष्यति · लृट् (आत्मने.): सचिष्यते · लोट्: सचतात् · लोट् (आत्मने.): सचताम् · लङ्: असचत् · लङ् (आत्मने.): असचत · विधिलिङ्: सचेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): सचेत · आशीर्लिङ्: सच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): सचिषीष्ट · लुङ्: असचीत् · लुङ् (आत्मने.): असचिष्ट · लृङ्: असचिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): असचिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सचन · ण्वुल्: साचकः · तृच्: सचिता · ण्यत्: साच्यः · तव्य: सचितव्यः · अनीयर्: सचनीयः · क्त: सचितः · क्तवतु: सचितवान् · शतृ: सचन् · स्य-शतृ: सचिष्यन् · शानच्: सचमानः · क्त्वा: सचित्वा · ल्यप्: प्रसच्य · तुमुन्: सचितुम् · णमुल्: साचम् · घञ्: साकः · क्तिन्: सक्ति · क्वसु: सेचिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सच्
सच्
sac
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सच् (connected with √ 2. सज्ज्, सञ्ज्, सख्; cf. √ सप्) cl. 1. Ā. (Dhātup. vi, 2) सचते (in RV. also P. सचति and सिषक्ति, 2. sg. सश्चसि, 3. pl. सश्चति, 2. 3. pl. सश्चत, 1. sg. Ā. सश्चे; p. सचमान, सचान and सश्चत् or सश्चत् [q.v.]; pf. Ved. सश्चिम, सश्चुः; Ā. सश्चिरे, RV.; सेचिरे, AV.; aor. 3. pl. असक्षत, RV.; सक्षत्, सक्षत, सक्षन्ते, सक्षीमहि, ib.; असचिष्ट Gr.; fut. सचिता, सचिष्यते, ib.; inf. सचध्यै, RV.), to be associated or united with, have to do with, be familiar with, associate one's self with (instr.), RV.; AV.; be possessed of, enjoy (instr. or acc.), ib.; to take part or participate in, suffer, endure (instr.), RV.; to belong to, be attached or devoted to, serve, follow, seek, pursue, favour, assist (acc.), RV.; AV.; VS.; to be connected with (instr.), Pat. on Pāṇ. i, 4, 51; to fall to the lot of (acc.), ŚBr.; to be together, RV.; AV.; (सिषक्ति), to go after, follow, accompany, adhere or be attached to (acc.), RV.; to help any one to anything (two dat.), ib.; to abide in (loc.), ib.; (3. pl. सश्चति and सश्चत), to follow, obey, RV.; to belong to (acc.), ib.; to be devoted to or fond of (acc.), ib.
सच् [cf. Gk. ἕπομαι; Lat. sequor; Lith. sekù.]
2. सच् (ifc. strong form साच्), in अपत्य-, अयज्ञसच्, आयु-षक् &c. (qq.vv.)
3. सच् = √ सञ्ज् in आ-√ सच्, to adhere to, MaitrS.; Kāṭh.
सच् in comp. for सत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1130,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सच् {c1c} A., {c3c} P. (सचते, सिषक्ति) Ved. 1 To follow, pursue. --2 To go to. --3 To love, like. --4 To be obedient. --5 To honour, serve. --6 To assist, aid. --7 To be associated with.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1080-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सचसच् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | सच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सच 📚 ➤ अच्छी तरह से समझना, संबंधी होना, संसर्गी होना
संस्कृत: समवाये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सच् 📚(connected with √ 2. सज्ज्, सञ्ज्, सख्; cf. √ सप्) cl. 1. Ā. (Dhātup. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें